Sự thay đổi về cách đọc
Bên cạnh câu chuyện về văn hóa đọc, hiện trạng trên còn phản ánh những biến chuyển sâu xa trong cách con người tư duy, cảm nhận và kiến tạo giá trị tinh thần trong đời sống hiện đại.
Theo nhận định từ giới chuyên môn, bạn đọc hiện nay vẫn đọc mỗi ngày, thậm chí đọc nhiều, nhưng đó là tin tức, mạng xã hội, các nền tảng trực tuyến… bởi việc tiếp nhận thông tin luôn là một phần tất yếu của đời sống. Dù vậy, đọc nhiều không đồng nghĩa với đọc sâu. Đọc sâu không phải là lướt màn hình điện thoại hàng giờ, liên tục chuyển từ tin tức này sang video khác, từ bình luận này sang bình luận khác… nhưng lại không thật sự nhận thức, đúc rút được vấn đề. Đọc sâu yêu cầu ngược lại, để mỗi vấn đề, tác phẩm kích thích được người đọc tham gia vào quá trình khám phá, sáng tạo. Ở góc độ này, vấn đề nằm ở chất lượng tiếp nhận. Tri thức chỉ hình thành khi con người biết chọn lọc, phân tích, đối chiếu, suy ngẫm. Trong khi đó, môi trường số thường có xu hướng khuyến khích phản ứng, chia sẻ, bày tỏ nhanh hơn là dành thời gian tìm hiểu đầy đủ một vấn đề. Hệ quả khiến không ít người rơi vào trạng thái tưởng đã đọc rộng hiểu nhiều nhưng thực chất lại “rỗng”.
Trong những nghiên cứu về thực trạng tiếp nhận văn học và văn hóa đọc trong nước hiện nay, PGS, TS Nguyễn Đăng Điệp cho rằng, vấn đề đáng quan tâm không ở việc con người ngừng đọc mà là sự thay đổi trong cách đọc. Công nghệ, truyền thông mở rộng đáng kể khả năng tiếp cận thông tin và cũng tác động đến nhiều hình thức đọc khác nhau. Việc phát triển văn hóa đọc đang đứng trước yêu cầu bức thiết cần trở thành mục tiêu văn hóa - giáo dục rộng lớn hơn, hướng tới xây dựng một “xã hội đọc”. Khi việc tiếp nhận thông tin ngày càng dễ dàng, điều trở nên quý giá hơn bao giờ hết lại chính là năng lực dừng lại, suy ngẫm và chuyển hóa điều đã đọc thành hiểu biết, trải nghiệm và giá trị tinh thần.
Nhiều nhà văn, nhà thơ bày tỏ sự quan tâm đến vai trò của việc đọc sâu đối với đời sống tinh thần con người. Theo các nhà văn, nhà thơ, giá trị lớn nhất đó là khả năng nuôi dưỡng tâm hồn, đánh thức trí tưởng tượng, giúp con người sống nhân văn hơn với chính mình cũng như với thế giới chung quanh. Năng lực đồng cảm vốn là nền tảng của đời sống được bồi đắp từ những hành trình như thế. Đó cũng là quá trình giúp mỗi người hình thành thế giới nội tâm riêng thay vì bị cuốn theo những luồng thông tin liên tục đổi thay. Một xã hội có thể rất giàu thông tin nhưng nếu đời sống tinh thần nghèo đi, khả năng đồng cảm và cảm xúc bị bó hẹp thì sẽ nảy sinh rất nhiều nguy cơ, hậu quả.
Qua nhiều năm đồng hành với trẻ em và phụ huynh thông qua Câu lạc bộ Đọc sách cùng con, Tiến sĩ giáo dục, nhà thơ Nguyễn Thụy Anh nhận định: Văn hóa đọc cần được hình thành từ những trải nghiệm đọc đầu đời. Trong đó, đọc sâu là kỹ năng cần được nuôi dưỡng sớm, khi con người còn là những đứa trẻ, có cơ hội được lắng nghe một câu chuyện đến hết, được đặt câu hỏi, tưởng tượng hoặc tự do bày tỏ cảm nhận của mình về những điều đã tiếp nhận. Với bối cảnh các thiết bị số ngày càng xuất hiện sớm trong đời sống trẻ em, thách thức đến từ nguy cơ các em quen nhịp tiếp nhận quá nhanh, liên tục thay đổi mà không có đủ thời gian suy nghĩ, chiêm nghiệm. Như vậy, khả năng tập trung, sự kiên nhẫn và thói quen tìm hiểu sâu một vấn đề có thể bị ảnh hưởng ngay từ những năm tháng đầu đời. Theo Tiến sĩ Nguyễn Thụy Anh, một đứa trẻ được lớn lên trong môi trường có sách và được người lớn cùng đọc, có thể tạo nền tảng để trở thành những người học tập suốt đời trong thế giới không ngừng biến đổi.
Chất lượng đọc quyết định tri thức xã hội
Đáng suy ngẫm là sự suy giảm của đọc sâu còn diễn ra ngay trong giới nghiên cứu, sáng tác, giảng dạy - đội ngũ vốn được xem là gắn bó mật thiết với sách và hoạt động tư duy. Khối lượng thông tin lớn cần cập nhật, yêu cầu phản hồi, công bố, xuất bản nhanh… khiến không ít người phải chia nhỏ thời gian đọc thành những khoảng ngắn, liên tục bị ngắt quãng bởi công việc và các phương tiện kết nối. Hệ quả là họ ngày càng khó duy trì trạng thái tập trung kéo dài với công trình học thuật, tác phẩm văn chương hay hệ thống tư tưởng. Trong nhiều trường hợp, việc nắm bắt thông tin đang dần thay thế quá trình đào sâu tri thức. Có lẽ cũng là tín hiệu cần được quan tâm bởi khi chiều sâu bị thu hẹp, cùng với ảnh hưởng về văn hóa đọc còn là chất lượng nghiên cứu, sáng tạo, năng lực kiến tạo hệ giá trị mới cho xã hội.
Trước đây, thiếu hụt tri thức bị coi là trở ngại lớn thì giờ đây sự dư thừa, hời hợt cũng trở thành thách thức không kém. Bởi lẽ đó, vấn đề không hoàn toàn thuộc về sự xuất hiện của công nghệ hay những thay đổi trong thói quen giải trí mà sâu xa hơn, đó là câu chuyện về môi trường văn hóa, mà trong đó việc đọc sâu chưa thật sự được nuôi dưỡng như nhu cầu tự nhiên của đời sống.
Ở nhiều nơi, thiết chế văn hóa đọc vẫn chưa phát huy đầy đủ vai trò kết nối cộng đồng; thư viện, không gian đọc, các hoạt động giới thiệu và thảo luận sách chưa trở thành một phần quen thuộc của sinh hoạt xã hội. Trong khi đó, cơ chế vận hành của môi trường số vẫn liên tục cạnh tranh để giành lấy sự chú ý của con người bằng nội dung tiện lợi, hấp dẫn. Muốn xây dựng hay khôi phục năng lực đọc sâu, cần xây dựng một hệ sinh thái đọc gắn với các gia đình, nhà trường, thư viện, ngành xuất bản, tổ chức văn hóa và môi trường truyền thông.
Năng lực công dân của xã hội tri thức
Đọc sâu cần được nhìn nhận như năng lực công dân của xã hội tri thức. Một xã hội giàu dữ liệu vẫn khó phát triển bền vững nếu thiếu những công dân đủ khả năng suy tư độc lập, đánh giá đa chiều, đưa ra lựa chọn có trách nhiệm. Do vậy, bên cạnh số lượng, phong trào bề nổi… cần đầu tư cho năng lực tư duy, sáng tạo và chiều sâu tinh thần con người. Có như vậy mới làm nên chất lượng văn hóa đọc bền vững nhất.
