TS Nguyễn Viết Chức, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa, Giáo dục, Thanh niên, Thiếu niên và Nhi đồng của Quốc hội, nay là Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội, đã nhấn mạnh điều này khi trao đổi với Nhân Dân cuối tuần về cuộc bầu cử diễn ra ngày 15/3/2026 tới đây.
Mở rộng cơ hội lựa chọn những người thật sự xứng đáng
- Thưa ông, cuộc bầu cử lần này diễn ra trong bối cảnh nhiều đổi mới về tổ chức bộ máy và phương thức quản trị. Theo ông, đâu là những điểm mới đáng chú ý nhất?
- Có thể nói cuộc bầu cử lần này diễn ra trong một bối cảnh rất đặc biệt. Trước hết, nó diễn ra ngay sau Đại hội XIV của Đảng, tức là quá trình kiện toàn bộ máy nhà nước được triển khai gần như ngay lập tức. Trước đây, khoảng cách giữa Đại hội và bầu cử thường dài hơn, còn lần này việc tổ chức sớm hơn nhằm nhanh chóng hoàn thiện hệ thống lãnh đạo và điều hành của đất nước.
Điểm mới thứ hai là gắn với việc sắp xếp lại bộ máy, đặc biệt là mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Khi chính quyền địa phương hai cấp vận hành thì cơ quan Hội đồng nhân dân cũng tương ứng hai cấp. Điều đó có nghĩa là trách nhiệm và quyền hạn của các đại biểu, nhất là đại biểu Hội đồng nhân dân cấp xã và cấp tỉnh, thành phố sẽ lớn hơn trước rất nhiều.
Ngày xưa một xã có thể nhỏ, dân số ít, phạm vi quản lý hẹp. Bây giờ sau khi sắp xếp lại địa giới hành chính, nhiều xã, phường có quy mô lớn hơn, dân số đông hơn. Khi quyền hạn được giao nhiều hơn, thì vai trò giám sát và quyết sách của Hội đồng nhân dân cũng nặng nề hơn.
Nói một cách dễ hiểu: bộ máy đã tinh gọn thì trách nhiệm của từng người phải lớn lên. Đây là quy luật tất yếu!
- Một điểm được nhiều cử tri quan tâm là tỷ lệ số dư ứng cử viên nhiệm kỳ này khá cao, nhiều ứng cử viên có trình độ cao, giàu kinh nghiệm. Theo ông, điều này có ý nghĩa như thế nào đối với chất lượng đại biểu dân cử?
- Tôi cho rằng đây là một tín hiệu rất tích cực. Số dư càng lớn thì quyền lựa chọn của cử tri càng rộng. Thật ra trong lịch sử bầu cử của chúng ta, số dư ứng cử viên không phải là chuyện mới.
Thí dụ trong cuộc bầu cử Quốc hội khóa I (năm 1946), ở Hà Nội có tới hàng chục ứng cử viên nhưng chỉ bầu một số ít đại biểu. Tuy nhiên, điều đáng nói ở đây là chất lượng ứng cử viên ngày nay đã khác.
Dân trí cao hơn, trình độ của đội ngũ cán bộ cũng cao hơn. Nhiều người đủ năng lực, đủ uy tín để tham gia các cơ quan dân cử. Vì thế, việc có số dư lớn không phải là điều đáng lo, mà ngược lại là cơ hội để cử tri lựa chọn những người thật sự xứng đáng.
Nhưng tôi cũng muốn nhấn mạnh: số dư nhiều hay ít không quan trọng bằng việc cung cấp thông tin đầy đủ cho cử tri. Nếu cử tri hiểu rõ ứng cử viên là ai, năng lực thế nào, chương trình hành động ra sao, thì họ sẽ có quyết định sáng suốt. Trong một xã hội dân chủ, điều quan trọng nhất là cử tri có thông tin đầy đủ và minh bạch.
- Một điểm mới dễ nhận thấy là trước ngày bầu cử chính thức diễn ra, công tác truyền thông rất tích cực. Các ứng cử viên cũng đã và đang đăng đàn thuyết trình bảo vệ chương trình hành động, tiếp xúc cử tri không chỉ trực tiếp mà còn trên các phương tiện thông tin đại chúng. Theo ông, sự thay đổi này có ý nghĩa gì?
- Tôi nghĩ đây là một xu hướng tất yếu. Thời đại bây giờ là thời đại công nghệ thông tin và truyền thông đa phương tiện. Báo chí, truyền hình, mạng xã hội… tất cả đều trở thành kênh để truyền tải thông tin.
Việc ứng cử viên trình bày chương trình hành động trước cử tri, thậm chí thông qua mạng xã hội, theo tôi là rất đáng hoan nghênh. Thông tin càng nhiều, càng minh bạch thì cử tri càng có cơ sở lựa chọn.
Nhưng điều quan trọng hơn là ở chỗ khác. Tôi thường nói rằng đại biểu Quốc hội có hai kỹ năng quan trọng: nói và nghe. Trong đó, nghe còn khó hơn nói. Người đại biểu phải biết lắng nghe tâm tư, nguyện vọng của cử tri, phải hiểu được nhịp đập của đời sống xã hội.
Khi ứng cử viên tiếp xúc cử tri và trình bày chương trình hành động, đó cũng là một cách để họ “tập dượt” trước khi trở thành đại biểu chính thức. Họ nói để cử tri nghe, nhưng đồng thời họ cũng phải nghe cử tri phản hồi.
Đặt lợi ích của đất nước và nhân dân lên trên hết, trước hết
- Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, nhiều người cho rằng yêu cầu, trách nhiệm và cả áp lực đối với đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp sẽ cao hơn trước kia. Ông nghĩ sao về điều này?
- Tôi hoàn toàn đồng ý! Đất nước đang đặt ra những mục tiêu rất lớn: tăng trưởng cao, phát triển bền vững, hướng tới trở thành quốc gia phát triển vào giữa thế kỷ XXI. Những mục tiêu đó không chỉ là khẩu hiệu, mà phải được cụ thể hóa bằng chính sách và luật pháp. Vì vậy, vai trò của Quốc hội - cơ quan lập pháp cao nhất - càng trở nên quan trọng. Đại biểu Quốc hội không chỉ giám sát mà còn phải tham gia xây dựng luật, thậm chí phải có tư duy kiến tạo và dự báo sáng suốt.
Luật pháp không thể chỉ giải quyết vấn đề của hôm nay, mà phải tính đến những tình huống của ngày mai. Thí dụ khi làm luật về kinh tế, phải nhìn thấy xu hướng chuyển đổi số, thương mại quốc tế, biến động địa chính trị… tất cả đều có thể tác động đến đời sống trong nước.
Nói cách khác, tầm nhìn của đại biểu phải rộng hơn, xa hơn!
Còn đối với Hội đồng nhân dân các cấp thì trách nhiệm cũng rất lớn. Khi chính quyền địa phương được phân cấp mạnh hơn thì Hội đồng nhân dân phải có những quyết sách phù hợp, hiệu quả với đặc thù địa phương.
- Từ góc nhìn của một người nhiều năm gắn bó với hoạt động nghị trường, ông kỳ vọng điều gì ở các đại biểu sẽ trúng cử trong nhiệm kỳ tới?
- Tôi kỳ vọng trước hết ở tâm và tầm của mỗi đại biểu. Người đại biểu dân cử phải hiểu rằng mình đại diện cho nhân dân, chứ không phải đại diện cho một nhóm lợi ích nào đó. Mọi quyết định, mọi phát biểu đều phải đặt lợi ích của đất nước và nhân dân lên trên hết, trước hết.
Thứ hai là trí tuệ và bản lĩnh của các đại biểu. Công việc của Quốc hội ngày càng phức tạp, đòi hỏi đại biểu phải có kiến thức rộng, khả năng phân tích và tranh luận, tranh biện, thậm chí phản biện tốt.
Thứ ba là tinh thần trách nhiệm và sự bền bỉ của mỗi đại biểu. Hoạt động nghị trường không chỉ là phát biểu vài lần trong hội trường. Nó còn là quá trình nghiên cứu chính sách, tiếp xúc cử tri, giám sát việc thực thi pháp luật.
Tôi thường nói vui rằng làm đại biểu không chỉ cần “cái đầu” mà còn cần “cái tâm” và “sức bền”. Phải có sức bền để theo đuổi những vấn đề của nhân dân đến cùng.
Nếu chọn được những đại biểu như vậy, tôi tin rằng Quốc hội khóa XVI và Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ tới sẽ hoạt động hiệu quả hơn, đóng góp thiết thực vào sự phát triển của đất nước, hạnh phúc của nhân dân.
- Xin trân trọng cảm ơn ông! ■
Thời đại công nghệ khiến mọi lời hứa đều được ghi lại. Nếu ứng cử viên hứa điều gì trước cử tri, sau này người dân hoàn toàn có thể kiểm chứng. Vì vậy, lời hứa phải gắn với trách nhiệm!”.
