Quản lý an toàn bức xạ trước yêu cầu mới

Ứng dụng bức xạ, đồng vị phóng xạ ngày càng mở rộng, trong khi Việt Nam chuẩn bị bước vào giai đoạn phát triển mới của năng lượng nguyên tử. Thực tế này đòi hỏi phương thức quản lý phải chuyển mạnh từ xử lý hồ sơ hành chính sang kiểm soát theo mức độ rủi ro, tăng cường phân cấp và ứng dụng dữ liệu số.

Sở Khoa học-Công nghệ Hà Nội tổ chức diễn tập ứng phó y tế trong sự cố bức xạ và hạt nhân. (Ảnh: Thu Hằng)
Sở Khoa học-Công nghệ Hà Nội tổ chức diễn tập ứng phó y tế trong sự cố bức xạ và hạt nhân. (Ảnh: Thu Hằng)

Phân cấp phải đi cùng năng lực giám sát

Bức xạ và đồng vị phóng xạ hiện được ứng dụng rộng rãi trong chẩn đoán, điều trị y tế, nghiên cứu khoa học, sản xuất và nhiều lĩnh vực khác. Cùng với việc Việt Nam tái khởi động chương trình điện hạt nhân, yêu cầu bảo đảm an toàn bức xạ, hạt nhân ngày càng cao và phức tạp hơn.

Theo Tiến sĩ Trần Bích Ngọc, Phó cục trưởng Cục An toàn bức xạ và hạt nhân (Bộ Khoa học và Công nghệ), giai đoạn 2024-2026 ghi nhận nhiều chuyển biến trong quản lý nhà nước về lĩnh vực này. Luật Năng lượng nguyên tử năm 2025 cùng chủ trương đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, cải cách thủ tục hành chính và chuyển đổi số đã tạo cơ sở để đổi mới phương thức quản lý theo hướng hiện đại, hiệu quả và phù hợp thông lệ quốc tế.

Một trong những thay đổi đáng chú ý là việc cấp phép được thực hiện theo từng nhóm đối tượng. Thiết bị X-quang y tế được phân thành nhóm riêng; các thiết bị bức xạ, thiết bị hạt nhân, vật liệu hạt nhân, nguồn và chất thải phóng xạ được quản lý theo những nhóm tương ứng.

Cách tiếp cận này cho phép cơ quan chức năng quản lý sát hơn với đặc điểm, mức độ rủi ro của từng loại hình hoạt động. Tuy nhiên, phân cấp không có nghĩa là giảm yêu cầu an toàn. Ngược lại, năng lực cấp phép, thanh tra, kiểm tra và giám sát sau cấp phép tại địa phương phải được nâng lên tương ứng.

Thực tế tại Bệnh viện Chợ Rẫy cho thấy quy mô công việc mà hệ thống quản lý an toàn bức xạ đang phải đáp ứng. Theo thạc sĩ Đặng Minh Phước, Trưởng phòng An toàn vệ sinh lao động, bệnh viện hiện có 68 thiết bị bức xạ và 37 nguồn phóng xạ, gồm máy gia tốc xạ trị, Cyclotron, PET/CT, SPECT/CT, Gamma Knife, máy chiếu xạ túi máu cùng nhiều thiết bị X-quang, DSA, C-arm và CT.

Bệnh viện đang quản lý 56 giấy phép hoạt động bức xạ, trong đó 24 giấy phép do Cục An toàn bức xạ và hạt nhân cấp, 32 giấy phép do Sở Khoa học công nghệ Thành phố Hồ Chí Minh cấp. Trung bình mỗi năm, đơn vị phải thực hiện gia hạn hoặc sửa đổi khoảng 35 giấy phép.

Trước quy mô thiết bị và nguồn phóng xạ lớn, Bệnh viện Chợ Rẫy tổ chức hệ thống quản lý thống nhất từ ban giám đốc, Phòng An toàn vệ sinh lao động đến các khoa, phòng trực tiếp ứng dụng bức xạ.

Khi số lượng cơ sở, thiết bị và nguồn phóng xạ tiếp tục gia tăng, việc quản lý cũng không thể chỉ dựa trên hồ sơ hành chính. Hệ thống dữ liệu số phục vụ theo dõi, giám sát và cảnh báo rủi ro cần từng bước được hình thành, kết nối từ Trung ương đến địa phương và các cơ sở sử dụng bức xạ.

Chuẩn bị năng lực quản lý điện hạt nhân

Nếu giai đoạn 2024-2026 tập trung đổi mới phương thức quản lý, thì chặng đường 2026-2035 đặt ra yêu cầu cao hơn: xây dựng năng lực pháp quy đủ mạnh để quản lý các dự án, công nghệ hạt nhân có quy mô và mức độ phức tạp lớn.

Theo ông Nguyễn Hoàng Linh, Cục trưởng Cục An toàn bức xạ và hạt nhân, nhiệm vụ trọng tâm là xây dựng cơ quan pháp quy hiện đại, đủ khả năng quản lý toàn bộ vòng đời dự án điện hạt nhân. Trong đó, nguồn nhân lực là yếu tố then chốt để thực hiện thẩm định, cấp phép và giám sát các công nghệ điện hạt nhân thế hệ mới.

Định hướng đến năm 2035 là triển khai an toàn hai dự án điện hạt nhân tại Ninh Thuận, thực hiện ít nhất một dự án lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR), đồng thời phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và xây dựng Cơ quan An toàn bức xạ và hạt nhân quốc gia hiện đại.

Giai đoạn 2026-2030, hệ thống pháp lý sẽ tiếp tục được hoàn thiện để phục vụ việc điều chỉnh chủ trương đầu tư, phê duyệt địa điểm và xây dựng nhà máy điện hạt nhân; đồng thời hỗ trợ phát triển SMR và các công nghệ hạt nhân tiên tiến theo tiêu chuẩn của Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA).

Tuy nhiên, năng lực quản lý không chỉ được quyết định bởi hệ thống văn bản. Đội ngũ cán bộ có khả năng đánh giá công nghệ, thẩm định an toàn và giám sát dự án trong toàn bộ vòng đời mới là yếu tố mang tính quyết định.

Theo kế hoạch, từ năm 2026 sẽ khởi động 4 chương trình đào tạo trọng điểm về hệ thống pháp quy, an toàn hạt nhân, đánh giá địa điểm và hồ sơ an toàn nhà máy điện hạt nhân. Từ năm 2027, hoạt động đào tạo chuyên môn trong nước và đào tạo chuyên sâu ở nước ngoài sẽ được mở rộng.

Khoảng trống cần sớm tháo gỡ

Sự phát triển của ứng dụng bức xạ cũng làm phát sinh nhiều yêu cầu quản lý cụ thể. Bệnh viện Chợ Rẫy hiện có 7 bể thu gom nước thải phóng xạ. Nước thải được phân loại theo từng đồng vị, lưu giữ tối thiểu 10 chu kỳ bán rã vật lý trước khi xả thải theo giới hạn cho phép.

Từ thực tiễn hoạt động, bệnh viện cho biết hiện chưa có đơn vị cung cấp dịch vụ lưu giữ nguồn phóng xạ đã qua sử dụng; quy định về quản lý nước thải phóng xạ giữa các văn bản còn khác nhau; công tác đào tạo an toàn bức xạ và nhân lực vật lý y khoa vẫn còn những khoảng trống.

Bệnh viện kiến nghị sớm xây dựng cơ sở lưu giữ tập trung nguồn phóng xạ đã qua sử dụng, thống nhất quy định quản lý chất thải phóng xạ và ban hành khung chương trình đào tạo cấp chứng chỉ vật lý y khoa.

Những vướng mắc từ cơ sở cho thấy bảo đảm an toàn bức xạ, hạt nhân không thể chỉ là nhiệm vụ của cơ quan quản lý chuyên ngành. Công tác này đòi hỏi sự phối hợp giữa các bộ, ngành, địa phương, doanh nghiệp và tổ chức sử dụng bức xạ.

Các địa phương phải nâng cao năng lực thực hiện nhiệm vụ được phân cấp, từ cấp phép, thanh tra, giám sát đến chuẩn bị phương án ứng phó sự cố bức xạ, hạt nhân. Doanh nghiệp và tổ chức sử dụng bức xạ cũng phải tuân thủ đầy đủ quy định, đồng thời xây dựng văn hóa an toàn và an ninh hạt nhân ngay tại cơ sở.

Theo ông Nguyễn Hoàng Linh, định hướng quản lý trong giai đoạn mới tập trung vào ba yêu cầu: kiến tạo thể chế, bảo đảm an toàn và dẫn dắt phát triển.

Đây cũng là bài toán đặt ra đối với quản lý an toàn bức xạ, hạt nhân trong chặng đường mới: kiểm soát chặt rủi ro nhưng vẫn phải đủ năng lực đồng hành với sự phát triển của khoa học, công nghệ và năng lượng nguyên tử.

Có thể bạn quan tâm

Tham quan Viện nghiên cứu hạt nhân Đà Lạt. (Ảnh: Viện nghiên cứu hạt nhân Đà Lạt)

Điện hạt nhân: Xây nhà máy chỉ là điểm khởi đầu

Việt Nam có thể nhập khẩu thiết bị và lựa chọn công nghệ, nhưng không thể nhập khẩu năng lực quốc gia để vận hành điện hạt nhân an toàn trong hàng chục năm. Bài toán thực sự không chỉ là xây dựng nhà máy, mà là chuẩn bị con người, hệ thống pháp quy và một hệ sinh thái đủ sức tiếp nhận, kiểm soát, từng bước làm chủ công nghệ.

Tổ chức, cá nhân có trách nhiệm áp dụng quy chuẩn kỹ thuật có liên quan. (Ảnh: Tô Hội)

Quy chuẩn kỹ thuật: “Hàng rào” bắt buộc bảo vệ người tiêu dùng

Quy chuẩn kỹ thuật không đơn thuần là những giới hạn, yêu cầu kỹ thuật đối với sản phẩm, hàng hóa. Đây là công cụ pháp lý bắt buộc giúp Nhà nước kiểm soát các nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe, môi trường, an ninh quốc gia và quyền lợi người tiêu dùng, đồng thời bảo đảm hoạt động sản xuất, kinh doanh diễn ra minh bạch, công bằng.

Đà Nẵng mở không gian tầm thấp: Từ thí điểm dịch vụ đến hạ tầng kinh tế mới.

Đà Nẵng mở không gian tầm thấp: Từ thí điểm dịch vụ đến hạ tầng kinh tế mới

Không chỉ dừng lại ở câu chuyện ứng dụng thiết bị bay không người lái (UAV) cho giao hàng hay cứu hộ, việc Ủy ban nhân dân thành phố Đà Nẵng khởi động Đề án “Thí điểm phát triển kinh tế không gian tầm thấp” cho thấy một bước đi mang tính chiến lược: Biến tầng không lưu thấp thành một lớp hạ tầng kinh tế kỹ thuật mới.

Nhiều doanh nghiệp đã đầu tư hệ thống điện mặt trời mái nhà để phục vụ sản xuất, góp phần giảm chi phí tiền điện. (Ảnh: LÊ CHI)

Bài toán sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả

Nhu cầu năng lượng ngày càng lớn đang đặt ra yêu cầu không chỉ bảo đảm đủ nguồn cung mà còn phải sử dụng hiệu quả từng đơn vị năng lượng. Trong bối cảnh đó, khoa học-công nghệ và đổi mới sáng tạo đang mở ra cách tiếp cận mới: Đo lường chính xác mức tiêu thụ, nhận diện điểm lãng phí, tối ưu vận hành.

Hình ảnh hạt tiêu xanh, hạt tiêu đen, hạt tiêu trắng Tiên Phước. (Ảnh minh họa: Cục Sở hữu trí tuệ)

Những gốc tiêu 40 năm tuổi và “tấm căn cước” của vị cay xứ Tiên

Trên vùng đất gò đồi nhiều sỏi đá, những dây tiêu bản địa vẫn bám vào thân cây sống, len rễ sâu vào lòng đất và cho ra loại hạt nhỏ nhưng thơm, cay nồng. Chỉ dẫn địa lý “Tiên Phước” được bảo hộ mở ra cơ hội để sản vật lâu đời này vượt khỏi những phiên chợ địa phương, tiến đến thị trường rộng lớn hơn.

Dạy và học thế nào để người học thực sự "làm chủ" công nghệ trí tuệ nhân tạo. (Ảnh minh họa có sử dụng AI )

Giáo dục trong kỷ nguyên AI, từ sử dụng đến làm chủ công nghệ

Việc đưa trí tuệ nhân tạo (AI) vào trường học đã được thí điểm trong năm học 2025-2026 và định hướng triển khai đại trà từ năm học 2026–2027. Nhìn lại hành trình này, câu hỏi lớn nhất của ngành giáo dục đặt ra lúc này không còn là "có nên dạy AI hay không", mà là dạy và học thế nào để người học thực sự "làm chủ" công nghệ.

Người Viettel ở Natcom không rời đi khi thị trường khó khăn nhất. Ảnh: Viettel Global.

15 năm Viettel tại Haiti: Hành trình vượt qua nghịch cảnh để phát triển

Giữa một thị trường liên tục đối mặt với thiên tai, bất ổn và thiếu thốn, Natcom không chỉ vươn lên dẫn đầu viễn thông mà còn đang đưa kết nối trở thành nền tảng cho tài chính số và đời sống. Đó là câu chuyện về những “đóa hoa nở trong đá” - không sinh ra từ phép màu, mà từ sự bền bỉ ở lại và lớn lên trong nghịch cảnh.

Các sản phẩm chè Tủa Chùa ngày càng được chuẩn hóa bao bì, mở rộng thị trường tiêu thụ và nâng tầm giá trị. (Ảnh: Mỹ Linh)

Để sáng chế y dược không dừng lại trong phòng thí nghiệm

Nhiều kết quả nghiên cứu trong lĩnh vực y dược có tiềm năng ứng dụng nhưng để đi từ phòng thí nghiệm đến thị trường, các nhà khoa học còn phải vượt qua khoảng cách lớn về bảo hộ, định giá, đàm phán và thương mại hóa quyền sở hữu trí tuệ.

Pháp và Việt Nam có tiềm năng hợp tác trong lĩnh vực công nghệ phục vụ chuyển đổi xanh. (Ảnh: Đại sứ quán Pháp tại Việt Nam)

Tăng cường kết nối khoa học-công nghệ Việt Nam-Pháp

Mối quan hệ Việt Nam-Pháp có bề dày lịch sử hơn 50 năm, đã vượt qua những thách thức của khoảng cách địa lý và biến động tình hình khu vực, thế giới, ngày càng phát triển mạnh mẽ và mang lại lợi ích thiết thực cho nhân dân hai nước. 

Trung tâm phục vụ hành chính công phường Thanh Khê, thành phố Đà Nẵng. (Ảnh: CÔNG VINH)

Xử lý điểm nghẽn chuyển đổi số, đưa hệ thống số vào vận hành hiệu quả

Dù đạt nhiều kết quả tích cực, quá trình chuyển đổi số trên toàn quốc vẫn đối mặt không ít khó khăn về hạ tầng, dữ liệu, nhân lực và cơ chế thực thi. Để khắc phục bất cập này, Kế hoạch 100 ngày xử lý các điểm nghẽn về chuyển đổi số được kỳ vọng đưa hệ thống số vào vận hành đồng bộ, hiệu quả.