Dù chịu ảnh hưởng nặng nề bởi xung đột, thiên tai và đói nghèo, châu Phi được giới chuyên gia nhận định đã thể hiện khả năng chống chịu đáng kể trước những thách thức về y tế. Tại Kỳ họp lần thứ 76 của Ủy ban Khu vực Tổ chức Y tế thế giới (WHO) ở châu Phi diễn ra cuối tháng 8 vừa qua, Giám đốc khu vực châu Phi của WHO Mohamed Janabi nêu bật những tiến bộ đáng khích lệ của Lục địa Đen. Câu chuyện kiểm soát dịch Marburg của Ethiopia là một thí dụ cho bước tiến về y tế. Quốc gia châu Phi này đã kiểm soát được đợt dịch trong vòng 90 ngày, khẳng định năng lực y tế quốc gia trong phát hiện, kiểm soát và ngăn chặn dịch bệnh.
Hàng loạt số liệu được WHO công bố mới đây cũng cho thấy quyết tâm ứng phó thách thức, nâng cao sức chống chịu của hệ thống y tế ở châu Phi. Hơn 18 triệu trẻ em ở đây từng bỏ lỡ các chương trình tiêm chủng định kỳ đã được tiêm vaccine. Khoảng 21,7 triệu người tiếp tục được điều trị HIV, tỷ lệ bao phủ điều trị bệnh lao phục hồi lên 74%.
Đặc biệt, việc Ngân hàng Phát triển châu Phi (AfDB) cuối tháng 7 chính thức ký thỏa thuận cho vay 15 triệu USD với Viện Sinh học và vaccine Nam Phi (Biovac) để triển khai dự án cơ sở sản xuất vaccine mới tại Nam Phi chính là bước ngoặt quan trọng trong hành trình giảm nguồn cung nhập khẩu vaccine của toàn khu vực. Với dự án này, châu Phi đang từng bước chuyển từ vị thế phụ thuộc nhập khẩu sang chủ động tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.
Đại dịch Covid-19 từng phơi bày một nghịch lý: Trong khi các quốc gia giàu, vốn là nơi đặt trụ sở của hầu hết các công ty dược phẩm lớn, tích trữ nhiều dược phẩm để ứng phó dịch Covid-19, thậm chí xảy ra tình trạng dư thừa vaccine; thì châu Phi “bị bỏ lại phía sau”, không kịp thời tiếp cận vaccine để bảo vệ người dân. Bài học từ đại dịch Covid-19 về nâng cao năng lực tự chủ nguồn cung y tế cho đến nay vẫn còn nguyên giá trị.
Giữa “bão” dịch Ebola đang làm chao đảo hệ thống y tế Cộng hòa dân chủ (CHDC) Congo và đặt nhiều quốc gia châu Phi trong nguy cơ cao, ngày càng có nhiều lời kêu gọi cộng đồng quốc tế khẩn cấp hỗ trợ tài chính giúp châu Phi đẩy mạnh nghiên cứu và sản xuất vaccine ngừa virus gây dịch Ebola. Nhằm chấm dứt tình trạng phụ thuộc quá lớn vào nguồn cung bên ngoài, Liên minh châu Phi (AU) đề ra mục tiêu tự cung ứng 60% nhu cầu vaccine của toàn châu lục vào năm 2040.
Xây dựng các nhà máy sản xuất vaccine chỉ là những bước đi đầu tiên trên chặng đường bảo đảm “chủ quyền y tế” còn nhiều gian nan phía trước. Một châu Phi với những “căn bệnh trầm kha” của hệ thống y tế như thiếu hụt trầm trọng nhân lực y tế, thiếu chuyên môn kỹ thuật, thiếu hụt nguồn tài chính đầu tư dài hạn cho hoạt động nghiên cứu, sản xuất sẽ cần nhiều nỗ lực để vận hành hiệu quả các nhà máy trên.
Các chính phủ châu Phi đã chi khoảng 163 tỷ USD để trả nợ nước ngoài trong năm 2024. Tại hơn 50% số quốc gia châu Phi, chi phí trả lãi nợ cao hơn ngân sách dành cho y tế. Ở CHDC Congo, công tác chống dịch Ebola bị cản trở bởi các cuộc đình công của nhân viên y tế nhằm phản đối việc bị chậm trả lương và phải làm việc trong điều kiện thiếu thốn. WHO đang đề xuất một chiến lược tài chính mới nhằm giúp khu vực chuyển từ mô hình phụ thuộc vào viện trợ sang các hệ thống y tế được tài trợ chủ yếu từ nguồn lực trong nước.
“Mở khóa” tiềm năng tự chủ y tế của châu Phi là yêu cầu tất yếu, song vẫn cần sự chung tay góp sức, kiên trì hỗ trợ và đồng hành từ cộng đồng quốc tế để biến kỳ vọng thành hiện thực.
