Người “giữ lửa” dân ca Chăm

Bà Châu Thị Đông, 76 tuổi, ở làng Chăm Phú Nhuận (xã Phước Thuận, huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận) được đồng bào nơi đây ví là “báu vật sống” trong "giữ lửa" dân ca Chăm và truyền cảm hứng nghệ thuật diễn ngâm Ariya, góp phần giữ gìn Di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc Chăm.

Bà Châu Thị Đông giới thiệu các tác phẩm nghệ thuật Ariya do bà sưu tầm và đóng tập làm tài liệu trình diễn và truyền dạy cho con cháu trong tộc họ văn hóa dân tộc mình.
Bà Châu Thị Đông giới thiệu các tác phẩm nghệ thuật Ariya do bà sưu tầm và đóng tập làm tài liệu trình diễn và truyền dạy cho con cháu trong tộc họ văn hóa dân tộc mình.

Chúng tôi đến khu dân cư Xóm Mới, xã Phước Thuận thăm bà Châu Thị Đông vào những ngày giữa tháng 5. Bà Đông cho biết: “Tuy dân tộc Chăm theo chế độ mẫu hệ, nhưng phụ nữ ít được gia đình cho học chữ, bởi vì chị em phải gánh vác công việc đồng áng và nội trợ, cho nên ở thế hệ của bà, phần lớn phụ nữ trong làng Phú Nhuận đều mù chữ. Năm 1960, tôi tốt nghiệp chương trình tiểu học, được coi là phụ nữ có học vấn cao nhất làng và cũng là phụ nữ đầu tiên trong làng biết đọc, biết viết chữ Chăm”.

Khi trưởng thành, bà Đông lập gia đình rồi cùng chồng khai khẩn hơn 3 ha đất trồng ngô, đậu ván tại vùng Hòn Khô, xã Phước Vinh, huyện Ninh Phước, tạo dựng cuộc sống riêng để nuôi 9 người con khôn lớn.

Hiện, có hai người con của bà gồm Thập Văn Đa (nghệ danh Thập Ariya) và Thập Hữu Lưu là nghệ sĩ trụ cột của Đoàn Ca múa nhạc dân tộc tỉnh Ninh Thuận.

Năm 1999, được Hội Phụ nữ xã Phước Thuận đồng ý, bà Đông thành lập Câu lạc bộ Trầu Cau gồm 11 thành viên là những phụ nữ tiêu biểu của làng. Với vai trò là chủ nhiệm, bà đã phát huy hiệu quả việc vận động, khuyến khích hội viên gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Chăm và được Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Ninh Thuận tặng Bằng khen vì có thành tích xuất sắc trong phong trào “Dân vận khéo”.

Bà Đông kể: "Sau khi thành lập Câu lạc bộ Trầu Cau, tôi luôn trăn trở với câu hỏi vì sao phụ nữ Chăm lại không biết chữ Chăm? Tuy chữ Chăm có hình dáng uốn lượn như con rồng, con rắn, nhưng đàn ông học được thì phụ nữ cũng học được. Với mong muốn đọc được sách viết chữ Chăm do ông bà để lại, tôi quyết tâm học chữ".

Thế là, các thành viên trong câu lạc bộ đồng lòng mua bút, vở và nhờ anh Thập Văn Đa (con trai bà) đứng lớp. Thời gian đầu, các thành viên phải giấu vở trong áo, khi tới nhà thầy giáo mới lấy vở ra để luyện viết.

Học được vài tháng, lớp bị gián đoạn do anh Thập Văn Đa phải đi lưu diễn nhiều, nhưng với tinh thần ham học, bà Đông đã nhanh chóng nắm vững cách đọc, cách viết và ghép vần chữ Chăm. Từ học trò, bà trở thành người truyền dạy chữ Chăm cho 10 thành viên nữ trong câu lạc bộ, đồng thời vận động thêm hai học viên nam là ông Đổng Hộ và ông Đạo Văn Linh cùng theo học.

Bà Châu Thị Đông thổ lộ: “Chữ Chăm như có hồn, có vía, học rồi, mình yêu đến lạ lùng. Thậm chí, khi đi nhổ cỏ ruộng cũng học, đi gặt lúa cũng học, chữ Chăm theo tôi vào cả giấc ngủ”.

Khi đã biết đọc, viết chữ Chăm thành thạo, bà Đông tập trung vào việc sưu tầm, trình diễn nghệ thuật ngâm Ariya và các làn điệu dân ca Chăm do nghệ nhân Đàng Thị Khóa và Đàng Tấn ở làng Phú Nhuận truyền dạy.

Chúng tôi có dịp nghe bà Đông ngâm diễn trường ca Chăm-Bà ni trên văn bản chữ Chăm. Tác phẩm gồm 118 câu thơ lục bát, kể chuyện tình buồn giữa chàng trai Bà ni và cô gái Bàlamôn bị chia cắt bởi sự khác biệt tôn giáo.

Câu chuyện kết thúc với bi kịch là chàng trai nhảy vào lửa chết cùng người mình yêu, để khẳng định giữ trọn mối tình thủy chung. Bà vừa ngâm Ariya, vừa dịch sang tiếng Việt để người nghe thấu cảm nỗi niềm trong từng câu chữ, càng làm cho câu chuyện hấp dẫn, làm lay động lòng người.

Không chỉ diễn ngâm Ariya, bà Đông còn hát đầy cảm xúc các làn điệu dân ca như: Chăm Bà ni, Thay mai (Ai kìa), Pé nhâm (Hái rau)...

Nay, tuy tuổi cao, nhưng bà Đông vẫn mở lớp truyền dạy cho nhiều thanh niên trẻ trong làng về nghệ thuật diễn ngâm Ariya, đồng thời là phụ nữ Chăm tiêu biểu, đi đầu trong vận động bà con hăng say lao động sản xuất, xây dựng đời sống ấm no, góp phần đưa địa phương đạt chuẩn nông thôn mới nâng cao.

Ông Dương Tấn Kiểm, Bí thư Chi bộ thôn Phú Nhuận cho biết: Hiện tại, bà Châu Thị Đông là người tích cực truyền dạy chữ Chăm và nghệ thuật diễn ngâm Ariya cho người dân địa phương, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Ninh Thuận đang lập hồ sơ đề nghị phong tặng bà danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú trong lĩnh vực Di sản văn hóa phi vật thể.

Trên đường tiễn chúng tôi ra về, bà Châu Thị Đông nói: “Tôi yêu thích các tác phẩm Ariya, vì đó là kho tàng tri thức dân gian quý báu của người Chăm. Hễ còn sức khỏe là tôi còn sưu tầm, còn tận tâm truyền dạy chữ Chăm và nghệ thuật diễn ngâm cho con cháu tộc họ, cho bà con đồng bào Chăm; để nghệ thuật văn hóa truyền thống của đồng bào Chăm được gìn giữ, bảo tồn và phát triển”

Có thể bạn quan tâm

Các sản phẩm OCOP thủ công mỹ nghệ ở thành phố Đà Nẵng được chú ý tại các hội chợ.

Tạo thêm hành lang pháp lý để sản phẩm OCOP vươn xa

Sau khi sáp nhập đơn vị hành chính, sản phẩm nông nghiệp nông thôn của các chủ thể OCOP (Chương trình mỗi xã một sản phẩm) trên địa bàn thành phố Đà Nẵng tăng lên đáng kể về số lượng, mẫu mã. Bên cạnh tập trung vào những sản phẩm đã và đang có niên hạn, thành phố Đà Nẵng còn có riêng một nghị quyết để phát triển các sản phẩm OCOP theo hướng bền vững.

Sau khóa đào tạo photovoice, trang bị máy ảnh cho người dân, đã có nhiều tác phẩm ảnh được trưng bày tới cộng đồng trong vùng di sản.

Cộng đồng tham gia bảo tồn, phát huy giá trị di sản

Thành nhà Hồ tọa lạc ở xã Tây Đô, tỉnh Thanh Hóa, được UNESCO công nhận Di sản văn hóa thế giới năm 2011. Cùng với thực hiện nghiêm các cam kết theo khuyến nghị của UNESCO, tỉnh Thanh Hóa ưu tiên sự tham gia của cộng đồng trong bảo tồn, phát huy giá trị di tích Thành nhà Hồ và vùng phụ cận gắn với phát triển du lịch.

Ra mắt bộ trang phục sinh hoạt cộng đồng của dân tộc Chứt ở phía tây tỉnh Quảng Trị.

Khôi phục trang phục truyền thống dân tộc Chứt

Trong khi các dân tộc ở nước ta đều có trang phục truyền thống phản ánh bản sắc văn hóa, phong tục của từng cộng đồng thì đồng bào dân tộc Chứt ở phía tây tỉnh Quảng Bình (trước đây), nay là Quảng Trị lại thiếu trang phục truyền thống.

Du khách tìm hiểu các công đoạn chế tác nón ngựa tại cơ sở của Nghệ nhân Ưu tú Đỗ Văn Lan.

Chiến lược phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa

Xã Xuân An, tỉnh Gia Lai đang có những bước đi mạnh mẽ, bài bản nhằm phát triển kinh tế-xã hội theo hướng bền vững. Trong đó, sản phẩm du lịch làng nghề nón ngựa Phú Gia trở thành điểm nhấn quan trọng, mở đường cho chiến lược phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa truyền thống.

Nghệ nhân Nguyễn Thị Hương, người truyền lửa cho Câu lạc bộ Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh Hưng Tân. (Ảnh TRỌNG TÂM)

Để ví, giặm ngân dài cùng năm tháng

Giữa những ngày cuối thu xứ Nghệ, trong không gian ấm áp của Nhà văn hóa Hưng Tân, xã Hưng Nguyên Nam (Nghệ An), tiếng ví, tiếng giặm lại ngân lên mộc mạc mà sâu lắng. Không chỉ là âm thanh của ký ức, đó còn là nhịp cầu nối quá khứ với hiện tại, được gìn giữ và trao truyền bằng tâm huyết của những con người bình dị nơi làng quê.

Giáo viên và học sinh Trường tiểu học và trung học cơ sở A Xing sử dụng nhạc cụ của người Vân Kiều, Pa Kô do trường sưu tầm, trưng bày để sinh hoạt văn hóa văn nghệ.

Gìn giữ văn hóa bản địa

Trường tiểu học và trung học cơ sở A Xing, xã Lìa (tỉnh Quảng Trị) đã xây dựng một không gian trưng bày những giá trị văn hóa đặc sắc của người Vân Kiều và Pa Kô ngay trong khuôn viên nhà trường, qua đó giáo dục học sinh lòng tự hào dân tộc, yêu quê hương, tôn trọng và gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc mình.

Công nhân Công ty TNHH Ngọc Chung Coir hoàn thiện sản phẩm dây thừng trang trí trước khi xuất xưởng. (Ảnh MỸ HÀ)

Trăn trở nghề sản xuất xơ dừa

Không chỉ nổi tiếng về những món đặc sản gắn liền với dừa, rừng dừa Tam Quan, thị xã Hoài Nhơn (cũ) được đánh giá như “thiên đường dừa thứ hai” của Việt Nam.

Đình làng Lựu Bảo đầy trang nghiêm.

Dấu xưa Lựu Bảo

Qua bao nhiêu năm tháng, ngôi làng Lựu Bảo thuộc phường Kim Long, thành phố Huế vẫn chứa đựng vẻ đẹp nên thơ. Tứ bề gió thổi mây che, làng xưa tựa như nàng thiếu nữ soi bóng xuống dòng sông Bạch Yến trong xanh. Chuyện làng, chuyện sông không thể tách rời là vậy.

Công nhân Hợp tác xã chiếu cói Hoài Châu Bắc hoàn thiện một công đoạn làm ra chiếc chiếu thành phẩm. (Ảnh MỸ HÀ)

Làng nghề chiếu cói Hoài Nhơn

Dệt chiếu cói là nghề truyền thống lâu đời ở xã Hoài Châu Bắc, thị xã An Nhơn, tỉnh Bình Định (nay là phường Hoài Nhơn Bắc, tỉnh Gia Lai).

Nhiều du khách trẻ thích thú khi check-in tại Tháp Pô Klong Garai.

Giữ gìn Bảo vật quốc gia, góp phần thúc đẩy du lịch

Khánh Hòa là vùng đất giao thoa văn hóa với sự chung sống của 36 dân tộc anh em, trong đó nổi bật là văn hóa Chăm và Raglai, thể hiện qua hệ thống đền tháp cổ kính, các lễ hội truyền thống đặc sắc cùng phong tục tập quán giàu bản sắc.

Hòn Vọng Phu trong không gian đô thị ở Thanh Hóa.

Nỗ lực bảo tồn hòn Vọng Phu cùng cụm di tích An Hoạch

Hòn Vọng Phu trên đỉnh núi An Hoạch (núi Nhồi) ở phường Hạc Thành, tỉnh Thanh Hóa cùng những “Vọng Phu thạch” hiện hữu trên nhiều miền đất đã gắn liền với lịch sử dựng nước, giữ nước cùng đạo lý, nhận thức thẩm mỹ của dân tộc.

Bãi Làng - khu vực trung tâm Cù Lao Chàm.

Cù Lao Chàm - Viên ngọc thô đang được "mài giũa"

Mùa du lịch năm 2025, cụm đảo gần bờ của thành phố Đà Nẵng là Cù Lao Chàm đón hơn 269.000 du khách. So với năm 2024 và những năm trước đó, con số này cho thấy sự tăng trưởng và là một lời khẳng định: Những tiềm năng du lịch mạnh mẽ của “viên ngọc thô” xứ Quảng đang dần được cụ thể hóa, khai thác một cách hiệu quả và đúng hướng.

Cô gái Chăm trong Lễ hội Katê tại Khánh Hòa.

Thúc đẩy liên kết vùng du lịch trọng điểm

Những năm gần đây, hành trình du lịch nối dài giữa “biển xanh” Khánh Hòa và “đại ngàn” Đắk Lắk đã trở thành xu hướng mới. Sự dịch chuyển đó thể hiện nhu cầu khám phá nhiều hơn của du khách, đồng thời tạo cơ hội hình thành các tour, tuyến liên vùng mang dấu ấn riêng của khu vực Nam Trung Bộ và Tây Nguyên.

Du khách trải nghiệm làm đồ gốm khi tới thăm làng Thanh Hà.

Độc đáo làng gốm hơn 500 năm tuổi

Tại lễ trao giải thưởng Du lịch Việt Nam năm 2025 vừa qua, làng gốm Thanh Hà là đại diện của thành phố Đà Nẵng được vinh danh tại hạng mục “Điểm du lịch cộng đồng tốt nhất”.

Ông Lê Văn Nghĩa kiểm tra chất lượng sản phẩm rượu cần.

Bảo tồn và phát triển nghề truyền thống

Giữ được hương vị nồng say của rượu cần truyền thống sẽ mở ra cơ hội phát triển kinh tế cho bà con Cơ Tu. Đó là cách làm kinh tế hiệu quả của ông Lê Văn Nghĩa và một số hộ dân ở thôn Phú Túc, xã Hòa Vang, thành phố Đà Nẵng.

Người dân và du khách nghe hát bài chòi ở Hội An.

Cân bằng giữa phát triển và gìn giữ ở Hội An

Sau khi mở rộng địa giới thành phố Đà Nẵng, Hội An (cũ) nay gồm ba phường: Hội An, Hội An Đông, Hội An Tây và một xã đảo Tân Hiệp (Cù Lao Chàm) tiếp tục giữ vai trò đặc biệt trong chiến lược phát triển du lịch-văn hóa của thành phố.

Thu gom lưới bẫy bắt chim yến trái phép. (Ảnh CTV)

Cần có giải pháp bảo vệ chim yến

Những năm gần đây, nạn săn bắt chim yến trái phép diễn ra tràn lan ở nhiều địa phương trên cả nước, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển bền vững của quần thể chim yến ở nước ta.

Đảo Lý Sơn, hạt nhân du lịch biển, đảo của tỉnh Quảng Ngãi.

Tìm hướng phát triển bền vững du lịch biển, đảo Quảng Ngãi

Du lịch biển, đảo Quảng Ngãi có nhiều tiềm năng trở thành trụ cột phát triển kinh tế- xã hội quan trọng. Tỉnh cần tạo ra sức mạnh tổng hợp, cân bằng lợi ích kinh tế-xã hội và môi trường để du lịch biển, đảo Quảng Ngãi phát triển bền vững, thích ứng với biến đổi khí hậu và khẳng định vị thế trong khu vực.

Võ cổ truyền đã và đang được triển khai nhiều giải pháp đồng bộ để phát triển một cách bài bản, bền vững

Bảo tồn và lan tỏa võ cổ truyền

Võ cổ truyền Bình Định không chỉ là một di sản văn hóa phi vật thể quốc gia mà còn là một hệ giá trị sống động, có khả năng thích ứng và phát triển trong thời đại mới. Trong bối cảnh đất nước hội nhập sâu rộng, văn hóa truyền thống không thể chỉ lưu giữ trong bảo tàng hay lễ hội mà phải được đưa vào đời sống, đến với thế hệ trẻ.

Hội thi Ẩm thực Yến sào Khánh Hòa.

Độc đáo Lễ hội Yến sào Khánh Hòa

Không chỉ thành kính tri ân, tưởng nhớ công đức lớn lao của thủy tổ, thánh mẫu, các vị tiền bối sáng lập, phát triển ngành nghề yến sào trong suốt 700 năm qua, Lễ hội Yến sào Khánh Hòa đã tạo nên một không gian văn hóa biển, đảo đa dạng và sinh động.

Bề mặt dải đá bằng phẳng, đoạn rộng nhất lên tới 50 mét.

Kỳ quan dưới đáy biển Gia Lai

Làng chài Nhơn Hải, phường Quy Nhơn Đông, tỉnh Gia Lai không chỉ nổi tiếng với vẻ đẹp bình yên cùng cảnh sắc biển, trời hùng vĩ, mà còn được nhiều người say đắm bởi một kỳ quan độc đáo.

Phụ nữ Pa Kô làm món Đổi A-lỗq chuẩn bị cho ngày lễ Aza.

Món ăn độc đáo của người Pa Kô

Khi còn nhỏ, tôi biết đến món Đổi A-lỗq (cơm nếp ống tre) của người Pa Kô qua những lần theo bố về thăm quê nội ở thôn A Liêng, xã Tà Rụt (Quảng Trị) bên dòng Krông Klang. Hương vị đặc trưng của món ăn này vẫn in đậm trong ký ức sau những lần tôi dự lễ hội và thưởng thức cùng mọi người.

Công đoạn khoét rỗng mõ là quan trọng nhất

Giữ tiếng mõ làng Thủy Xuân

Giữa không gian thanh vắng ở tổ 11, phường Thủy Xuân, thành phố Huế, tiếng cốc cốc khi nhỏ khi to đưa con người về chốn tĩnh tại. Ở vùng đất Cố đô, người ta vẫn còn nhớ đến làng mõ Thủy Xuân.