Dân gian lưu truyền: Xa xưa có chàng tuấn kiệt kết duyên với cô gái nết na, xinh đẹp, và sinh được một người con. Đất nước gặp họa ngoại xâm, chàng trai chia tay người vợ trẻ đi đánh giặc và hy sinh. Nơi quê nhà, ngày nào người vợ trẻ cũng bồng con lên đỉnh núi mong tin chồng, hóa thành Vọng Phu, ngóng trông về ngày đoàn tụ.
Hình tượng người phụ nữ bế con tọa lạc ở độ cao 120 m so với mực biển, mãi hướng mắt trông chờ chồng trở về đã in đậm trong tâm thức người dân xứ Thanh. Hình ảnh nhắc nhớ đến tình nghĩa vợ chồng, đức thủy chung, son sắt. Hòn Vọng Phu thuộc cụm di tích nghệ thuật và thắng cảnh núi An Hoạch đã được Bộ Văn hóa, Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) công nhận di tích quốc gia vào tháng 8/1992.
Hòn Vọng Phu cấu tạo bởi đá vôi dạng khối, phân lớp dày, cao khoảng 20 m. Tháp đá vôi này phân cắt thành bốn khối, chia tách với nhau bởi thế nằm của lớp đá vôi có độ dốc dưới 40 độ đến hơn 15 độ.
Tháng 6/2022 mưa lớn, sấm sét tác động, gây sạt lở hai khối đá gần đỉnh và phía đông hòn Vọng Phu. Theo nhóm nghiên cứu đến từ Viện Khoa học địa chất và khoáng sản thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường, sạt lở còn do tác động từ nhiều yếu tố. Thời gian, địa chất thay đổi đã tạo những khe nứt, bào mòn trên thân đá, thực vật phát triển… dẫn đến gây đổ vỡ.
Thêm nữa, khu vực này khá gần công trường khai thác, chế biến đá trước đây cho nên hòn Vọng Phu từng bị ảnh hưởng không nhỏ bởi hoạt động sử dụng mìn trong khai thác đá. Trước hiện trạng nêu trên, Tiến sĩ Trịnh Quốc Công ở Trường đại học Thủy lợi cùng nhiều chuyên gia đề xuất cần có hệ thống neo thẳng để gắn kết các khối đá nhỏ vào các hòn đá lớn và hệ thống neo hình chữ C để tăng cường liên kết giữa các đốt, khối đá tạo thành hòn Vọng Phu.
Sau hội thảo khoa học đánh giá thực trạng và đề xuất phương án, giải pháp bảo vệ di tích thắng cảnh hòn Vọng Phu, tỉnh Thanh Hóa đã triển khai dự án cấp bách bảo tồn, gia cố di tích này với tổng dự toán 17 tỷ đồng từ ngân sách tỉnh.
Theo đó, các khối đá được khoan rút lõi theo tư vấn thiết kế, lồng các sợi thép trong đường ống và bơm chèn đầy bằng vữa không co ngót Sika. Sika được bơm vào những khe nứt, lỗ khoan có các sợi thép, vữa bao bọc thép tạo thành sợi thớ vững chắc, bó các thành phần rời rạc do nứt, vỡ thành một khối vững chắc. Hòn Vọng Phu đang được gia cố, gia cường, trước đó đã được lắp đặt hệ thống chống sét đạt chuẩn, góp phần bảo tồn, phát huy giá trị di tích, danh thắng này.
Hòn Vọng Phu kết nối hài hòa với quần thể di tích khu vực như lăng Quận Mãn, đình Thượng, các chùa: Quan Thánh, Hinh Sơn. Đây đều là các di tích có giá trị lịch sử, kiến trúc, điêu khắc độc đáo, gắn liền với việc hình thành, phát triển cộng đồng dân cư, nghề chế tác đá cổ truyền. Chùa Quan Thánh có tám tượng quan, hai tượng linh vật (voi, ngựa) và 12 tấm bia, ba bức đại tự dạng chữ Hán được tiền nhân tạc trực tiếp vào các phiến đá.
Lăng Quận Mãn hiện còn bốn bia đá khổ lớn, ngai thờ, sập đá, nhất là hai hàng tượng chầu cùng các linh thú như tượng voi, ngựa, hổ được chế tác, chạm khắc tinh xảo, sống động. Tiến sĩ Nguyễn Văn Hải, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu lịch sử và bảo tồn di sản văn hóa Thanh Hóa cho biết: Văn bia thời Lý- Trần khắc ghi “… quả núi lớn và cao tên là An Hoạch, là nơi sản xuất ra loại đá đẹp. Đá núi này là sản vật quý của nhà nước.
Sắc óng ánh như ngọc lam, chất xanh xanh tựa khói nhạt. Đục đá ấy làm khí cụ, ví như: tạc làm khánh, khi đánh thì tiếng ngân muôn dặm; dùng làm bia, văn chương còn bền mãi ngàn đời”. Ngoài sản xuất công cụ đá, đồ gia dụng, mỹ nghệ, những người thợ, nghệ nhân ở An Hoạch còn tham gia xây dựng nhiều công trình lớn trên đất nước.
Nghề chế tác đá hiện được bảo lưu, phát triển nhưng không khai thác, sử dụng nguyên liệu đá khu vực này nữa nhằm góp phần gìn giữ hòn Vọng Phu. Vọng Phu cùng những di tích khu vực này có giá trị kiến trúc, mỹ thuật điêu khắc, độc đáo, thể hiện sức sáng tạo, bàn tay khéo léo của người thợ đá làng nghề xưa. Dù vậy, do tác động bởi các yếu tố tự nhiên, hoạt động kinh tế và công tác quản lý nhà nước có giai đoạn, thời điểm còn buông lỏng cho nên cụm di tích khu vực An Hoạch từng bị xâm hại, hiện xuống cấp.
Theo Trưởng phòng Quản lý di sản văn hóa, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Thanh Hóa Bùi Thị Tuyết, cần thực hiện nghiêm Luật Di sản văn hóa, các văn bản quy phạm pháp luật liên quan về tăng cường quản lý, bảo vệ, phát huy giá trị di tích. Đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao nhận thức của các cấp ủy, chính quyền, nhân dân địa phương trong quản lý, bảo vệ, phát huy giá trị di tích.
Kiện toàn Ban quản lý di tích, ban hành quy chế hoạt động cụ thể; hướng các nội dung đầu tư hạ tầng, phát triển sản phẩm du lịch khu vực này cùng các dự án chống xuống cấp di tích, đáp ứng nhu cầu tham quan, du lịch, sinh hoạt văn hóa tâm linh. Trước mắt cần quan tâm trồng cây, tái tạo không gian, vành đai xanh, giảm ô nhiễm.
Về lâu dài nên dừng toàn bộ hoạt động khai thác, di dời các cơ sở chế biến đá vào khu công nghiệp theo quy hoạch nhằm giảm khói, bụi, rung chấn, tiếng ồn. Bảo tồn, phát huy cụm di tích danh thắng khu vực này còn nhằm thiết thực bảo vệ những di sản quý của địa phương.
