Làng nghề chiếu cói Hoài Nhơn đã hình thành hơn 300 năm. Chiếu ở đây nổi tiếng với độ óng mượt, dẻo dai, mầu sắc tươi thắm, được tiêu thụ khắp cả nước, nhất là thị trường Nam Trung Bộ và Tây Nguyên.
Người dân trồng cói và thu hoạch hai mùa mỗi năm. Năm nào thời tiết thuận lợi sẽ được ba mùa. Mùa trồng cói được chia làm 2 vụ chính: vụ chiêm rơi vào khoảng tháng 3 đến tháng 4 và vụ mùa kéo dài từ tháng 7 đến giữa tháng 9. Chúng tôi có dịp ghé thăm làng Hoài Nhơn vào lúc cánh đồng cói đang chuẩn bị thu hoạch.
Do đặc thù đất ở đây nhiễm mặn cho nên hầu hết diện tích 50 ha đất đều chỉ trồng cói. Vì là một làng nghề nên khi đi trên Quốc lộ 1 qua địa bàn các thôn của phường Hoài Nhơn Bắc, mọi người dễ dàng bắt gặp những cánh đồng cói trải dài ngút ngàn. Người dân Hoài Nhơn Bắc đã có một hành trình biến vùng đất bị nhiễm phèn chua ở xứ dừa thành một cánh đồng cói bạt ngàn, vượt qua nghịch cảnh của thiên nhiên.
Cói còn gọi là lác, loại cây thân thảo, mềm, xốp, mọc hoang nơi đầm lầy hoặc trồng ở những ruộng bị nhiễm phèn chua. Khi đi qua các cánh đồng cói ở Hoài Nhơn Bắc mọi người có ấn tượng mạnh bởi mầu xanh xen lẫn mầu nâu nhạt của hoa cói tựa như một tấm lụa.
Cói sau khi thu hoạch, sẽ được người dân lựa chọn các sợi cói bảo đảm chất lượng, đem chẻ, phơi khô dọc lề đường hoặc bãi đất trống cho đến khi sợi cói đủ nắng, có độ bền và chắc (sợi cói đã khô chừng 70%) thì người dân bắt đầu thu gom lại. Nếu cói dính phải nước mưa thì sợi cói sẽ bị giảm giá trị rất nhiều, không cho ra sợi cói bền nhất. Sau đó người dân sẽ chia cói ra để nhuộm hoặc không nhuộm.
Để có được một chiếc chiếu, người thợ dệt cần phải có cói, trân, chỉ, phẩm nhuộm và khung cửi hoặc máy dệt chiếu. Vật liệu quan trọng nhất là cói, cói tốt thì chiếu bền, còn chiếu đẹp thì phụ thuộc vào người thợ dệt. Người làm chiếu không xem nhẹ bất kỳ yếu tố nào, công đoạn nào.
Ông Ngô Nhạc (55 tuổi, ở thôn Gia An Đông) chia sẻ: “Mùa thu hoạch cói gắn liền với cái nắng chói chang của miền trung nên từ sáng sớm mọi người phải ra đồng. Gia đình tôi có 5 sào cói. Khi thu hoạch cói ở dưới ruộng lên, đem chẻ ra, phơi khô rồi bán cho Hợp tác xã Hoài Châu Bắc. Giá nguyên liệu khoảng 15.000 đồng/kg, một sào cói có thể thu hoạch được 500 kg cói khô”.
Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân phường Hoài Nhơn Bắc Trần Thế Nguyên cho biết: Sau khi triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp, lãnh đạo phường đã khảo sát làng nghề dệt chiếu cói ở đây tập trung tại 5 thôn: Gia An Đông, Gia An Nam, Gia An, Quy Thuận và Chương Hòa, với khoảng 800 hộ sinh sống chủ yếu bằng nghề này. Với lịch sử hình thành hơn 300 năm, làng nghề làm chiếu cói Hoài Nhơn đã được UBND tỉnh Bình Định cũ công nhận là làng nghề truyền thống. Hiện nay phường đang tập trung hoàn thiện hồ sơ để đề nghị các sở, ngành trong tỉnh quan tâm nâng cấp Đền thờ ông tổ nghề chiếu thành di tích cấp tỉnh.
Sản phẩm chiếu cói Bình Định có hai loại: chiếu trơn và chiếu hoa, với nhiều kích cỡ, độ dày-mỏng. Chiếu trơn được dệt từ cói trắng, đơn giản, mộc mạc nhưng cũng không kém phần lịch sự. Vì vậy, người ta hay dùng chiếu trắng trong mỗi lần cúng bái. Bà Lê Thị Anh, ở thôn Gia An Đông cho biết: Dệt chiếu hoa công phu hơn nhiều. Chúng tôi lấy phẩm nấu lên và nhúng sợi cói vào, nhúng từng nạm một và đem phơi khô, sau đó mới đem dệt thành chiếu hoa.
“Để có chiếc chiếu đẹp, bền, người thợ dệt trước hết phải dựng khung dệt. Đồng thời có một trợ thủ đắc lực ngồi bên cạnh để đưa sợi chiếu vào và người thợ rập khổ xuống khiến cho các sợi chiếu nằm ngang khít đều với nhau. Họ cứ tiếp tục như thế cho đến khi hoàn thành tấm chiếu”, bà Anh cho biết thêm.
Khoảng 4 năm trở lại đây, cùng với dệt chiếu theo kiểu truyền thống đã có một số hợp tác xã đầu tư dệt chiếu bằng máy cho năng suất cao hơn và phù hợp với những đơn hàng lớn. Chúng tôi đến thăm Hợp tác xã chiếu cói Hoài Châu Bắc, thôn Gia An Đông, do anh Lý Văn Khánh làm Giám đốc, một đơn vị đang hoạt động hiệu quả trong thời gian qua. Anh Khánh cho biết: Hợp tác xã thành lập năm 2021. Chúng tôi liên kết với 20 hộ dân địa phương cung cấp nguyên liệu cói thô cho hợp tác xã, dân địa phương trồng, thu hoạch, phơi khô chuyển cho hợp tác xã.
“Chúng tôi nhuộm, phơi và tiến hành dệt sản phẩm chiếu bằng máy để xuất khẩu. Hằng ngày nhân công làm theo sản phẩm, sẽ có 6 nhân công đứng máy, 4 nhân công ở ngoài làm các việc khác, thu nhập trung bình mỗi người 6 triệu đồng/ tháng. Tất cả đều là lao động địa phương. Hiện nay Hợp tác xã nhận làm theo yêu cầu đơn hàng do khách mong muốn, bất cứ kích cỡ nào khổ ngang (rộng) 1m; 1,2m; 1,4m; 1,6m; 1,8m và dài 2m. Với 6 máy chạy liên tục chúng tôi sản xuất trung bình khoảng 100 chiếc/ngày. Giá bán tùy theo kích thước dao động từ 70-220 nghìn đồng/chiếc, đây là giá bỏ sỉ kể cả khách vào mua 1-2 chiếc vẫn bán”, anh Khánh cho biết.
Trước đây, vì thấy làm chiếu thủ công quá vất vả, anh Khánh mua một chiếc máy dệt chiếu về làm thử với kinh phí 35 triệu đồng. Sau một thời gian sản xuất có hiệu quả, anh đầu tư mua thêm máy mới, đến nay anh có tất cả 6 máy. Lượng chiếu của Hợp tác xã sản xuất ra đến đâu bán hết đến đó, nhất là vào tháng 7 và 8 hằng năm. Hầu hết các trường THCS và tiểu học trên địa bàn tỉnh và lân cận đều đặt mua chiếu của hợp tác xã phục vụ năm học mới cho học sinh bán trú.
Đồng chí Trần Thế Nguyên cho biết: Thời gian tới, địa phương sẽ phối hợp Ngân hàng Chính sách xã hội bố trí nguồn vốn khi các hộ kinh doanh chiếu cói có nhu cầu vay để mở rộng sản xuất, kinh doanh, cũng như làm đồ thủ công mỹ nghệ từ nguyên liệu cói sẵn có. Ngoài ra địa phương dự kiến sẽ mời một đơn vị chủ trì, hướng dẫn hộ kinh doanh, các kỹ năng livestream bán hàng, giới thiệu và quảng bá sản phẩm truyền thống địa phương thông qua các nền tảng số thông dụng hiện nay.
Làng nghề chiếu cói Hoài Nhơn đang chuyển mình không chỉ để tồn tại mà còn để phát triển. Sự kết hợp giữa truyền thống và công nghệ hiện đại mở ra một chương mới cho nghề chiếu ở địa phương. Chiếu cói hôm nay không được dệt thủ công bằng đôi tay chai sạn của người thợ dệt nhưng trong từng sợi cói vẫn là tâm huyết của những người giữ nghề.
