Hiện Khánh Hòa còn lưu giữ nhiều hiện vật quý giá được công nhận là Bảo vật quốc gia, thu hút đông đảo du khách và giới nghiên cứu đến tham quan, khám phá.
Trong đó, có 5 Bảo vật quốc gia tiêu biểu, gồm: Bộ sưu tập Đàn đá Khánh Sơn, Bia Hòa Lai, Phù điêu Vua Pô Rômê, Bia Phước Thiện và Tượng Vua Pô Klong Garai.
Những bản sắc đậm nét khánh hòa
Cùng với văn hóa Chăm, văn hóa của người Raglai ở Khánh Hòa cũng mang đậm bản sắc và giàu giá trị nhân văn. Một trong những di sản tiêu biểu nhất của cộng đồng này là Bộ sưu tập Đàn đá Khánh Sơn, nhạc cụ cổ có niên đại từ 2.500 đến 3.000 năm, hiện đang được lưu giữ, trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Khánh Hòa.
Vào năm 1979, trên cơ sở các nghiên cứu và tư liệu khảo cổ học, Việt Nam chính thức công bố với thế giới về phát hiện bộ đàn đá Khánh Sơn, đánh dấu một bước quan trọng trong việc khẳng định giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật độc đáo của loại nhạc cụ nguyên thủy này. Hiện nay, Khánh Hòa đang phục dựng các bộ đàn đá nguyên bản, chế tác đàn mới và truyền dạy kỹ năng biểu diễn cho thế hệ trẻ. Những hoạt động này không chỉ góp phần gìn giữ di sản văn hóa dân tộc Raglai, mà còn tạo điểm nhấn độc đáo cho các chương trình văn hóa, du lịch của địa phương.
Quần thể tháp Pô Klong Garai gồm ba ngôi tháp nằm trên đỉnh đồi Trầu (phường Đô Vinh), được xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ XIII, đầu thế kỷ XIV. Vượt qua những thăng trầm lịch sử và thời gian, di tích này vẫn được lưu giữ nguyên vẹn. Năm 1979, Pô Klong Garai được Bộ Văn hóa xếp hạng Di tích quốc gia, đến năm 2016 được công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia đặc biệt.
Điểm nhấn của quần thể tháp là tháp chính dài 13,8m, rộng 10,7m, cao 20,5m, bên trong đặt tượng thờ Vua Pô Klong Garai (1151- 1205). Đầu năm 2024, tượng thờ được Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia, khẳng định giá trị đặc biệt của di tích, góp phần làm tăng sức hấp dẫn cho điểm đến di sản.
Phó Trưởng Ban Quản lý Di tích tháp Pô Klong Garai Đổng Văn Nhường chia sẻ: “Bảo vật quốc gia tượng thờ Vua Pô Klong Garai có niên đại khoảng thế kỷ XVI-XVII, gồm có bệ thờ Yoni, trụ Linga được tạo tác thành một phù điêu bán tượng thể hiện hình ảnh vị vua.
Theo truyền thuyết, đó chính là hình ảnh vua Pô Klong Garai đã được hóa thân vào biểu tượng thờ của thần Shiva. Tượng thờ Vua Pô Klong Garai là tác phẩm điêu khắc cổ quý hiếm bằng chất liệu sa thạch, mang tính mỹ thuật cao, thể hiện hình ảnh Thần- Vua rất đặc biệt. Đó là sự kết hợp phong cách độc đáo giữa tinh thần Ấn Độ giáo và tư duy tín ngưỡng bản địa, thể hiện vương quyền và thần quyền nhất thể”.
Cùng với tượng thờ Vua Pô Klong Garai, trong kho tàng di sản văn hóa của người Chăm còn có ba hiện vật khác được công nhận Bảo vật quốc gia, gồm: Bia Hòa Lai có niên đại cuối thế kỷ VIII, đầu thế kỷ IX; Bia Phước Thiện có niên đại cuối thế kỷ VIII, đầu thế kỷ IX; Phù điêu Vua Pô Rômê có niên đại thế kỷ XVII. Mỗi Bảo vật quốc gia đều mang những giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật riêng biệt, phản ánh sinh động đời sống văn hóa, tín ngưỡng của người Chăm trên vùng đất Panduranga khi xưa.
Bảo tàng tỉnh Khánh Hòa khu vực phía nam (Bảo tàng tỉnh Ninh Thuận cũ) hiện là nơi lưu giữ nhiều tác phẩm điêu khắc Chăm có giá trị, với các bộ sưu tập hiện vật quý hiếm, tiêu biểu cho từng giai đoạn phát triển của nghệ thuật điêu khắc Chăm từ cuối thế kỷ VIII đến thế kỷ XVII. Nổi bật là những bộ sưu tập về nghệ thuật điêu khắc đá thuộc nhiều phong cách, có tính nối tiếp theo lịch niên đại sớm như văn bia Hòa Lai, văn bia Phước Thiện cho đến các loại hình tượng bia đá với niên đại muộn hơn.
Theo các nhà nghiên cứu, bia ký là nguồn tư liệu khoa học quan trọng về lịch sử, văn hóa, ngôn ngữ, chữ viết và nghệ thuật văn hóa Chăm. Điển hình như bia Hòa Lai được phát hiện trong đợt đào khảo cổ của dự án tu bổ tháp Hòa Lai vào năm 2006, là hiện vật gốc độc bản có giá trị đặc biệt về lịch sử văn hóa, kiến trúc nghệ thuật và điêu khắc tiêu biểu của nền văn hóa Chăm từng phát triển rực rỡ từ thế kỷ II đến thế kỷ XVII trên mảnh đất miền trung đầy nắng gió.
Phát triển kinh tế gắn với bảo tồn di sản
Để phát huy giá trị di sản, đặc biệt là các Bảo vật quốc gia, tỉnh Khánh Hòa đã có nhiều nỗ lực trùng tu, tôn tạo. Các di tích được kết nối thành cụm du lịch, thu hút du khách đến tham quan, tìm hiểu. Hằng năm, tại các đền tháp Pô Rômê, Pô Klong Garai diễn ra các nghi lễ tín ngưỡng tôn giáo, buổi biểu diễn văn hóa, nghệ thuật giới thiệu những nét đặc trưng nền văn hóa Chăm tới du khách. Bên cạnh đó, các phòng chuyên môn của Bảo tàng tỉnh có biện pháp bảo quản khoa học để giữ gìn hiện vật, Bảo vật quốc gia; dán mã QR code, tạo thuận lợi cho du khách quét mã tìm hiểu thông tin với những trải nghiệm mới mẻ.
Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Khánh Hòa Nguyễn Long Biên cho biết: “Tỉnh đang tăng cường kết hợp hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa với các hoạt động phát triển kinh tế, du lịch trên địa bàn. Trong đó, tập trung vào các di sản, công trình văn hóa có giá trị tiêu biểu, ý nghĩa chính trị, lịch sử, truyền thống đặc sắc để góp phần xây dựng và phát triển văn hóa, con người Khánh Hòa vì sự phát triển chung, bền vững của đất nước”.
Cùng với đó, Ủy ban nhân dân tỉnh giao Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tiếp tục phối hợp các đơn vị liên quan điều tra, nghiên cứu, trình các cấp thẩm quyền xét duyệt xếp hạng các di tích, di sản, bảo vật; đẩy mạnh nghiên cứu để bảo tồn và giới thiệu những di sản văn hóa tiêu biểu bằng nhiều hình thức, trong đó chú trọng phát triển ứng dụng công nghệ số nhằm hỗ trợ nâng cao trải nghiệm của khách tham quan.
Đối với Khánh Hòa, phát triển kinh tế gắn với bảo tồn di sản mang một thông điệp đặc biệt sâu sắc: Giữ lấy màu xanh của biển và chiều sâu của văn hóa. Vì vậy, Báu vật quốc gia cần biết kể những câu chuyện làm tăng sức hấp dẫn của du lịch. Đó chính là cách Khánh Hòa biến “vốn cổ” thành “giá trị vàng”, tạo nên một dòng du lịch đẳng cấp vừa sang trọng, vừa giàu bản sắc văn hóa.
