Tiếp tục nghiên cứu về di sản Thành nhà Hồ, hơn 10 năm qua, tỉnh Thanh Hóa đã bố trí hơn 90 tỷ đồng tiến hành các đợt khai quật khảo cổ học trên tổng diện tích 56.000m²; xuất lộ hào thành, đường Hoàng Gia, khu vực bốn cổng thành, thành nội.
Kết quả khai quật khuôn viên cổng phía nam Thành nhà Hồ đã phát lộ toàn bộ kiến trúc còn tương đối nguyên vẹn cùng đoạn đường Hoàng Gia lát bằng đá phiến. Các nhà khoa học đã tham mưu cho tỉnh giữ nguyên hiện trạng hố khai quật khu vực cửa nam Thành nhà Hồ làm điểm tham quan.
Phó Giám đốc Ban quản lý di sản Thành nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Nguyễn Văn Long trao đổi: Các đợt khai quật khảo cổ học khu vực nội Thành nhà Hồ phát lộ nhiều dấu tích kiến trúc, nền, sân lát gạch vuông còn khá nguyên vẹn, tường bao, nhất là Điện Hoàn Nguyên.
Công trình này có quy mô lớn, kiến trúc đồ sộ, đá tảng kê chân cột được xác định có niên đại thời Lý-Trần, ngói lợp khảm men màu vàng thường được sử dụng xây dựng các công trình hoàng gia. Ngoài cổng thành phía nam phát lộ phòng tuyến bằng đá hình bán nguyệt và gần cổng thành có hàng trăm viên đạn đá, đường kính từ 5-15 cm.
Mới đây, tỉnh Thanh Hóa quyết định tiếp tục khai quật khảo cổ học 2 cấp nền còn lại ở Đàn tế Nam Giao, tiến tới phục dựng Lễ tế Giao ở Tây Đô; dự kiến phục dựng 1 km hào thành phía nam, tạo thêm tuyến tham quan, sản phẩm du lịch điểm đến.
Nhiều năm qua, các cơ quan chức năng đẩy mạnh tuyên truyền về bảo vệ di sản, ưu tiên tập huấn, chuyển giao kỹ năng cho nhân dân tham gia bảo tồn, phát huy giá trị di sản Thành nhà Hồ.
Cấp có thẩm quyền tạo điều kiện cho 10 hộ dân tái hiện các mô hình vật chất cổ truyền, kinh doanh đồ lưu niệm, trung chuyển khách tham quan, giới thiệu các sản vật, ẩm thực của vùng đất Tây Đô như: Chè Lam phủ Quảng, Sâm báo, các sản phẩm OCOP, chế biến từ rau má; phối hợp với cơ sở đào tạo dạy tiếng Anh cho gần 40 người dân tham gia các hoạt động du lịch.
Sau khóa đào tạo photovoice, trang bị máy ảnh cho 8 người dân ghi hình, sáng tác các tác phẩm về di sản Thành nhà Hồ, hoạt động lao động, sản xuất, sinh hoạt văn hóa trong không gian Tây Đô; hiện có ông Phạm Ngọc Lấn ở làng Xuân Giai, xã Tây Đô tiếp tục cầm máy khám phá di sản, ghi lại những khoảnh khắc sống động, giàu giá trị thẩm mỹ, kể câu chuyện về đời sống cộng đồng bằng hình ảnh và làm dịch vụ phục vụ khách tham quan, du lịch.
Trung tâm bảo tồn di sản Thành nhà Hồ hỗ trợ thành lập các câu lạc bộ nghệ thuật vùng di sản nhằm bảo tồn các loại hình văn hóa, văn nghệ dân gian, sân khấu cổ truyền. Các câu lạc bộ: Ca trù Ninh Khang, tuồng làng Bèo, chèo Xuân Áng duy trì hoạt động, thiết thực bảo tồn, tái hiện các loại hình nghệ thuật cổ truyền, thu hút đông đảo nhân dân tham gia, thụ hưởng, sáng tạo văn hóa.
Không chỉ sáng tác, biểu diễn thành công chương trình nghệ thuật “Vĩnh Lộc khí thiêng hội tụ”, các nghệ nhân dân gian, tiêu biểu là Nghệ nhân Ưu tú Trần Thị Đới, nghệ nhân “dân phong” Hà Thị Điền tích cực truyền dạy các tiểu phẩm tuồng, làn điệu chèo, hát văn cho người dân trong vùng.
Bà Lê Thị Tròn, 82 tuổi, ở làng Xuân Giai, xã Tây Đô từng là người sáng lập, huy động các nguồn lực mua sắm, ủng hộ phục trang, thiết bị, đạo cụ thành lập Câu lạc bộ Tuồng làng Bèo bộc bạch: Say mê nghệ thuật cổ truyền cho nên bà tập hợp hơn 20 người yêu thích loại hình nghệ thuật tuồng duy trì tập luyện, biểu diễn. Các trích đoạn tuồng: “Trưng nữ vương”, “Trần Quốc Toản ra quân”, “Trần Bình Trọng”, nhất là tiểu phẩm tuồng “Ngọn lửa Hồng Sơn” do Câu lạc bộ Tuồng làng Bèo biểu diễn từng đoạt Huy chương vàng hội diễn toàn quốc.
Cơ quan bảo tồn, phát huy giá trị di sản Thành nhà Hồ quan tâm huy động các câu lạc bộ nghệ thuật tham gia các hoạt động lễ hội, tôn vinh di sản văn hóa Việt Nam, biểu diễn văn nghệ phục vụ khách du lịch; động viên, khích lệ nhân dân sưu tầm, hiến tặng khoảng 350 hiện vật/năm cho cơ quan chuyên môn quản lý, phát huy giá trị. Chủ động phối hợp với các trường học tổ chức thi tìm hiểu về di sản, trải nghiệm kỹ thuật xây thành, thi vẽ tranh, thuyết minh “Em làm hướng dẫn viên du lịch”.
Mỗi năm, có tới hàng chục nghìn học sinh về nguồn, tìm hiểu Di sản văn hóa thế giới Thành nhà Hồ, các di tích vệ tinh. Đền thờ Trần Khát Chân, các làng truyền thống Đông Môn, Xuân Giai, Tây Giai được nghiên cứu cùng các hang động, cảnh quan, thiên nhiên vùng Tây Đô được khoanh vùng bảo vệ, phát huy giá trị. Hiện tour du lịch khám phá danh thắng tích động Kim Sơn cùng các di tích Phủ Trịnh, Nghè Vẹt... thêm hấp dẫn, thu hút khách thập phương.
Phó Giám đốc Ban quản lý di sản Thành nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Trịnh Hữu Anh thông tin thêm: Phát huy kho tàng hiện vật phong phú, đơn vị sắp xếp hiện vật logic, kết nối liền mạch, phân khu trưng bày, bổ sung nhằm nêu bật giá trị di sản, chuyển tải những thông điệp văn hóa và đề cao vai trò của cộng đồng trong bảo tồn, phát huy giá trị di sản. Cơ quan chuyên môn cũng phối hợp với hộ dân chỉnh trang, tạo thêm không gian check-in trên hồ sen trước cổng phía nam Thành nhà Hồ. Nếu như vào năm 2016, Thành nhà Hồ mới đón được 78.500 lượt khách du lịch thì đến thời điểm này đã đón được gần 270 nghìn lượt khách du lịch/năm. Dù vậy, ứng dụng công nghệ trong phát huy giá trị di sản còn khiêm tốn; mới có hình thức quét mã QR để truy cập các điểm đến, thiết bị kết nối với điện thoại thông minh do nhà tài trợ lắp đặt, khuyến khích người dân truy cập, chia sẻ hình ảnh về điểm đến. Do vậy, tỉnh Thanh Hóa cần quan tâm đầu tư, thúc đẩy chuyển đổi số, nhất là tổ chức không gian trình chiếu hình ảnh 3D, nêu bật tính toàn vẹn, xác thực, giá trị nổi bật toàn cầu của di sản Thành nhà Hồ cùng những nét độc đáo, đặc sắc, đa dạng trong không gian văn hóa Tây Đô, kết nối với các di tích trọng điểm nhằm không ngừng nâng cao chất lượng phục vụ khách du lịch.
