Chim yến hàng đảo thiên nhiên ở Việt Nam có tên khoa học Aerodramus fuciphagus, là phân loài đặc hữu phân bố chủ yếu tại các tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ, cho tổ có chất lượng cao hàng đầu thế giới. Cùng với nó, chim yến nhà Amechanus hiện đang sinh sống và làm tổ trong nhà ở rất nhiều tỉnh, thành phố trên cả nước. Hiện nay, tiềm năng phát triển ngành yến sào của nước ta là rất lớn, mang lại hiệu quả kinh tế cao. Không chỉ vậy, với thức ăn chủ yếu là côn trùng bay như rầy nâu, rầy xanh, mối trong thiên nhiên, chim yến được coi là "bạn" của nhà nông trong bảo vệ mùa màng.
Tuy nhiên, những năm gần đây, nạn săn bắt chim yến trái phép đang diễn ra tràn lan ở nhiều địa phương trên cả nước, không chỉ ảnh hưởng lớn đến các mắt xích sinh thái nông nghiệp mà còn gây thiệt hại nghiêm trọng đối với ngành nghề yến sào Việt Nam.
Để bẫy bắt chim yến, các đối tượng dùng lưới tàng hình, sợi rất nhỏ, khó nhìn thấy; dùng máy phát tiếng kêu của chim yến hoặc dùng chim yến mồi đứng giữa lưới để chiêu dụ chim yến. Các đối tượng giăng lưới bắt chim khoảng từ 5 đến 7 giờ sáng, khi chim yến rời tổ đi kiếm ăn; buổi chiều tối từ 15 đến 17 giờ, khi chim yến bay về tổ. Chim yến được săn bắt để bán cho các quán nhậu hoặc các cơ sở bán chim phóng sinh, với giá chỉ từ 5.000 đến 8.000 đồng mỗi con.
Chim yến có đặc tính là khi một con trong đôi yến bị bắt mất thì con còn lại không bắt cặp với con khác mà sẽ chết theo, hoặc sống đơn độc cho đến hết vòng đời. Thêm nữa, nếu chim bố, mẹ bị bắt mất thì chim non trong tổ không được nuôi dưỡng cũng sẽ chết theo. Trung bình mỗi năm, Công ty Yến sào Khánh Hòa phát hiện hơn 73 vụ bẫy bắt chim yến, giải cứu hơn 2.500 chim yến. Con số này chỉ là bề nổi của tảng băng. Không có con số chính xác số lượng chim yến bị bắt, bị chết khi mắc bẫy. Có nghĩa là có hàng nghìn tổ yến bị mất đi và con số tổn thất này tăng theo cấp số nhân qua từng năm.
Nhiều năm nay, Đội chống săn bắt chim yến thuộc Công ty Yến sào Khánh Hòa thường xuyên tuần tra, kiểm tra, kiểm soát, nắm bắt tình hình, kịp thời ngăn chặn các hành vi xâm phạm đến quần thể đàn chim yến, đặc biệt là chim yến đảo. Khi phát hiện các hành vi xâm phạm đến quần thể đàn chim yến, đội báo cáo cơ quan có thẩm quyền gần nhất để kịp thời ngăn chặn, xử lý theo quy định của pháp luật. Theo đồng chí Nguyễn Sỹ Ninh, Trưởng phòng Quản lý bảo vệ, Công ty Yến sào Khánh Hòa, hiện nay, thành viên của đội là anh em trong lực lượng bảo vệ ở đảo kiêm nhiệm. Khi phát hiện các đối tượng săn bắt chim yến trái phép, các thành viên chỉ có thể tuyên truyền chống săn bắt chim yến mà không có thẩm quyền thực thi các biện pháp mạnh đủ sức răn đe các đối tượng săn bắt chim yến vi phạm pháp luật.
Thêm vào đó, các cơ quan chức năng liên quan cũng như chính quyền địa phương chưa chú trọng phối hợp, dùng biện pháp mạnh xử lý các đối tượng săn bắt chim yến trái phép.
Năm 2021, Chính phủ ban hành Nghị định số 14/2021/NĐ-CP về việc Quy định xử phạt vi phạm hành chính về chăn nuôi, tại Điều 27 Vi phạm quy định về hoạt động nuôi chim yến nêu rõ: "Phạt tiền từ 10 triệu đồng đến 15 triệu đồng đối với hành vi săn bắt, dẫn dụ chim yến để sử dụng vào mục đích khác ngoài mục đích nuôi chim yến để khai thác tổ yến hoặc nghiên cứu khoa học" kèm theo các hình thức phạt bổ sung (khoản 4) và biện pháp khắc phục hậu quả. Ngày 30/6/2023, Thủ tướng Chính phủ ban hành Công điện số 595/CĐ-TTg về việc tăng cường triển khai các biện pháp ngăn chặn tình trạng săn bắt chim yến trái phép. Tuy nhiên, việc tổ chức thực hiện các nghị định, công điện nói trên chưa nghiêm, chưa hiệu quả.
Theo Phó Tổng Giám đốc Công ty Yến sào Khánh Hòa Lê Đức Tiến, tỉnh Khánh Hòa sớm thành lập Hiệp hội bảo vệ quần thể đàn chim yến; tuyên truyền thông qua lực lượng dân quân tự vệ tại 65 xã phường, đặc khu nhằm nâng cao nhận thức người dân về bảo vệ chim yến; đưa ra các quy định nghiêm ngặt, xử phạt các hành vi săn bắt, vận chuyển, mua bán, chế biến loài động vật có giá trị kinh tế cao. Ủy ban nhân dân tỉnh ban hành chỉ thị nghiêm cấm các hành vi săn bắt, vận chuyển, buôn bán, tiêu thụ chim yến trái phép; chỉ đạo cơ quan chuyên trách tuyên truyền trên báo chí, đài truyền hình của tỉnh, đài truyền thanh xã, phường kêu gọi sự góp sức của cộng đồng đấu tranh ngăn chặn các đối tượng săn bắt chim yến trái phép, bảo vệ an toàn quần thể chim yến.
Cũng theo ông Lê Đức Tiến, cần sớm kiện toàn và nâng cao hiệu quả hoạt động của đội kiểm tra liên ngành gồm Công an tỉnh, Chi cục Kiểm lâm và Công ty Yến sào Khánh Hòa nhằm ngăn chặn tình trạng săn bắt chim yến trái phép. "Xử lý theo hình thức nhắc nhở như hiện nay là chưa đủ mạnh, chưa đủ sức răn đe. Nếu chính quyền địa phương, các ngành có liên quan không quyết liệt vào cuộc thì không thể xử lý dứt điểm được thực trạng này", ông Lê Đức Tiến bày tỏ ■
