Lực lượng lao động ngoài trời rất đa dạng, đáp ứng nhu cầu thiết yếu hằng ngày của xã hội như shipper, xe ôm, thợ xây, phụ hồ, thu gom, tái chế rác… Biến đổi thời tiết cực đoan càng dễ đẩy nhóm người này vào thế bị động.
Bởi công việc của họ tuy nhiều nguy cơ nhưng phần đông lại khá mơ hồ với các chính sách an sinh xã hội. Thậm chí nhiều người đắn đo cả việc đi khám vì lo ngại chi phí khi không có bảo hiểm. Họ tự tìm cách thỏa hiệp, xoay xở mỗi khi gặp chuyện bất trắc xảy ra.
“Giá không đưa đi cấp cứu”
“Chân tay đã thế rồi mà vẫn phải đi làm, xe tông lệch cả chân rồi”, ấy là lời bà D.T.Hồng, 59 tuổi, một phụ nữ thu gom phế liệu quê ở xã Long Xuyên (Hà Nội), chia sẻ với chúng tôi. Cuối năm ngoái, bà Hồng bị xe máy “tông” gãy chân khi đang đạp xe đi làm, bà nhớ lại: “Lệch chân, phải nghỉ không làm ăn được. Không ai như tôi, có dám ăn đâu vì sợ ăn phải đi vệ sinh nên ăn ít. Chân gãy cả phần mềm nên tôi phải tiêm kháng sinh, tổng chi phí của lần đi viện này hết hơn 20 triệu đồng”.
Ngoài gặp tai nạn, rủi ro sức khỏe đối với người lao động như bà Hồng còn đến từ môi trường, thời tiết, bụi bặm, khí thải xe cộ... Thực tế thời tiết Hà Nội vào hè, nắng nóng kéo dài, nhiệt độ ngoài trời có thể lên tới hơn 40°C, dễ gây sốc nhiệt, say nắng, mất nước và kiệt sức. Đến mùa đông rét đậm, rét hại khiến người lao động ngoài trời có nguy cơ hạ thân nhiệt và mắc bệnh tim mạch. Chính vì đặc thù công việc phải thường xuyên di chuyển hoặc lao động ngoài trời nhiều giờ, những tác hại này tích lũy theo thời gian, sức khỏe cũng bị bào mòn nhanh chóng.
“Ốm người được vài đồng bạc”, miệng nói vậy nhưng bà Hồng vẫn luôn tay không ngơi nghỉ, “sợ nhất là ốm đau”. Vợ chồng bà Hồng không còn làm nông nghiệp, cũng không còn ở trong độ tuổi lao động, nhưng lại chưa có khoản tích lũy dự phòng nên phải rời đi làm ăn trên thành phố, tham gia vào các công việc thời vụ. Bà Hồng kể: “Ở quê tôi chỉ có nhà thôi, không còn vườn đâu”. Quê bà ở Triệu Xuyên, Long Xuyên, từ trong đê đi vào, đã có thời cấy lúa trồng ngô nhưng bây giờ người ta bỏ hết ruộng. Cách đây hơn hai năm, xã đền bù đất ruộng, trả mỗi sào hơn 200 triệu đồng. Hai vợ chồng bà được gần 280 triệu đồng, đủ cho con trai làm được ngôi nhà nhỏ.
Hai vợ chồng bà Hồng đã mua bảo hiểm y tế hộ gia đình diện tự nguyện. Tuy nhiên trong số tiền hơn 20 triệu đồng, bảo hiểm đã chi trả một phần, bà vẫn phải chi tiêu thêm hơn 10 triệu đồng cho các loại thuốc. Số tiền này đã bằng gần hai tháng thu nhập của bà khi làm việc ngoài trời lúc trước khi ốm. Nay sức khỏe giảm đi, thu nhập còn ít hơn vì chân bà đau không đạp xe được nhiều như trước.
“Vợ chồng chúng tôi cũng già rồi, đi làm ăn khổ lắm, vừa rồi ốm đau thì con cái nó vừa làm nhà xong, chẳng có gì cho”, bà kể lúc nhập viện, “nếu hôm ấy tôi được chuyển về cái viện nào rẻ hơn. Nhưng mà lúc ngất đi người ta lại cho cấp cứu nên phải trả nhiều tiền quá. Tôi cũng chỉ dám nghỉ 10 ngày rồi lại đi làm”.
Những ngày hè oi ả, xe chè của chị Nguyễn Thị Hà (ngụ phường Gò Vấp, Thành phố Hồ Chí Minh) bớt đa dạng hơn mọi khi. Chị chủ động giảm các món có nhiều nước cốt dừa, đậm vị vì dễ hỏng, khách không chọn nhiều. Giờ đi bán cũng có sự điều chỉnh để đỡ vất vả hơn, thay vì đi bán dạo từ 9 giờ sáng đến 4 giờ chiều như trước kia. Vào những ngày nắng nóng, chị Hà đẩy xe rời nhà từ 8 giờ sáng, trưa tranh thủ tìm chỗ mát mẻ nghỉ ngơi một tiếng, tránh mất sức. Chị sắm thêm chiếc quạt mini chạy bằng pin và chiếc ghế xếp, khi thưa khách sẽ chợp mắt. Chị Hà cho biết, đi bán ngày nắng mất sức gấp đôi ngày thường, nhưng bù lại khách mua chè nhiều hơn nên phải tranh thủ. “Nắng hắt vào, mờ cả mắt nhưng việc thì phải làm, mình tìm cách thích nghi thay vì ngồi than vãn. Có bữa về tới nhà, da mặt tôi bỏng rát vì đứng ngoài nắng quá lâu, vội kiếm cái gì mát đắp lên mặt giải nhiệt. Làm nghề buôn bán tự do như thế này thì phải cố chấp nhận. Ai sắp xếp, điều chỉnh tốt thì sẽ tồn tại, còn không thì khó lắm! Bữa nào mệt, tôi nấu ít chè, nghỉ sớm, mai lại đi tiếp”, chị nói.
Anh Huỳnh Xứng thì kể, sau vài lần hoa mắt, đổ bệnh, giờ anh rút kinh nghiệm cứ thấm mệt là tắt ứng dụng, tìm chỗ nghỉ ngơi, chợp mắt, làm bù sau.
Những năm gần đây, chính sách bảo hiểm xã hội tự nguyện và bảo hiểm y tế toàn dân đã được thực hiện tích cực, bao phủ lưới an sinh tới những đối tượng này, phần nào chăm sóc sức khỏe, có chế độ hưu trí, tử tuất khi về già. Nhưng thực tế số lao động tự do tham gia rất ít. Phóng viên đã có khảo sát nhỏ với những người bán hàng trong chợ dân sinh, người thu gom phế liệu và một số xe ôm công nghệ, phần lớn vẫn còn nhầm lẫn giữa bảo hiểm y tế và bảo hiểm xã hội. Thậm chí có người khi được tư vấn chủ động đóng bảo hiểm xã hội thì nhầm đó là người bán bảo hiểm nhân thọ.
Cân nhắc từng đồng cho bảo hiểm
Tương tự, đối với những người lái xe ôm truyền thống, tài xế xe công nghệ hay các shipper, chiếc xe gắn máy vừa là phương tiện đi lại, vừa là công cụ lao động mưu sinh. Một buổi trưa nắng như đổ lửa trên đường, anh P.H.K. - lái xe giao hàng hãng G vẫn dắt chiếc xe máy cũ đi nhận đơn giao. Một đơn hàng thành công, anh nhận hoa hồng nhỏ tính bằng phần trăm giá trị đơn hàng từ phía nền tảng, không có thêm khoản “phụ cấp độc hại” hay trích lương thưởng để đóng bảo hiểm. Chưa tính tới rủi ro khi khách “bom” hàng, lái xe gặp tai nạn trên đường… Đây là tình trạng chung diễn ra với nhiều shipper, những người làm thuê dạng hợp đồng lao động có thời hạn cho các ứng dụng số, họ đóng góp lợi nhuận với hệ thống nhưng tự chịu rủi ro của bản thân. Người lao động chỉ có thể tự tham gia bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế trích từ thu nhập của mình, nên luôn phải cân nhắc, đắn đo cân bằng giữa các khoản chi tiêu thì mới có tích lũy.
“Lễ, Tết không có thưởng thêm, còn muốn an toàn cho mình thì phải tự mua tất cả đồ bảo hộ, dụng cụ làm việc như cái giá gắn điện thoại, nếu không sẽ bị cảnh sát giao thông phạt vì cầm điện thoại khi lái xe. Mùa hè thì cần áo gió chống nắng, mùa đông phải đeo thêm găng tay dày loại bảo hộ. Người lúc nào cũng mệt mỏi mà làm việc xa nhà, tối lại về phòng trọ một mình, đau ốm đâu ai biết đâu”, K. cũng nói thêm rằng, chạy được mấy năm, anh thấy thời gian làm nhiều lên mà tiền chiết khấu tụt hẳn, về sau mới biết do app tăng phí nền tảng.
Nhiều lái xe cũng than thở chính sách của nền tảng ngày càng “bóp nghẹt” đẩy gánh nặng về phía người lao động. Trên lý thuyết, app trừ khoảng 30%/chuyến xe đã hoàn thành, nhưng thực tế cộng thêm thuế phí thì có chuyến bị trừ cao hơn nếu có vấn đề trong quá trình thanh toán. Chính sách trừ điểm khiến lái xe ôm công nghệ, app giao hàng, sàn thương mại điện tử… có thể bị trừ âm vào tiền đã kiếm được từ chuyến cũ nếu bị đánh giá (rate) sao thấp. Giá mỗi chuyến chạy xe do nền tảng định đoạt theo khung giờ, vị trí, thời tiết… tuy có biên độ tăng-giảm khá cao, song điều khoản quy định thưởng hay phạt nhìn chung đều theo hướng có lợi cho nền tảng hơn là người lao động.
(Còn nữa)
