Thông qua bài viết của đạo diễn Lê Phong Lan, bạn đọc sẽ tường tận thêm một cuộc đời cách mạng tuy khép lại ở tuổi 43, nhưng đã trở thành một trong những biểu tượng bi tráng nhất của lòng quả cảm và tình mẫu tử thiêng liêng.
Đi cùng những mất mát
Cuộc đời Lê Thị Riêng dường như được định sẵn để đi cùng những mất mát. Sinh năm 1925 trên vùng đất Giá Rai, Bạc Liêu (nay là Cà Mau), Hai Riêng lớn lên trong cảnh mồ côi cả cha lẫn mẹ. Chính những năm tháng cơ cực ấy đã hun đúc ở người thiếu nữ một ý chí mạnh mẽ khác thường. Từ cô thợ dệt bình dị ở xưởng Láng Tròn, chị sớm tìm thấy con đường của mình trong phong trào cách mạng lan rộng khắp Nam Bộ nửa đầu thập niên 1940.
Giàu nghị lực, chị lặng lẽ tổ chức các hội phụ nữ cứu quốc, xây dựng cơ sở quần chúng, mở lớp huấn luyện cán bộ,... Không trực tiếp cầm súng nhưng bằng khả năng tập hợp quần chúng và sự kiên trì hiếm có, Lê Thị Riêng đã góp phần tạo nên một lực lượng chính trị rộng khắp, thứ sức mạnh mềm nhưng vô cùng bền bỉ của cách mạng miền nam.
![[Video] Đoàn đại biểu Ủy ban MTTQ Việt Nam Thành phố Hồ Chí Minh dâng hương tri ân các Anh hùng liệt sĩ](https://cdn.nhandan.vn/images/9-2PNmN5uMtY-0R1ML-4bveGTOsOjW9aXON7zKm9G3oRZMJicOtAL2KfIVPbRGOK-mLFc5KP8kjlsb1iQGLUQXUL9th6JFotMMFEGT3Ag4TcBKAcWv-fQlw68jsFS_eAEkk_OvoDuPKfJsRHxrrX6DlV481EN7vOlFfMLeCIDCl2CRZ-taRXntYOtEtK2K2F/1080.jpg.avif)
Và giữa những năm tháng khói lửa ấy, chị gặp người đồng chí Lê Văn Ba. Cuộc gặp gỡ không có hoa hồng, họ đến với nhau giữa những cuộc hành quân và niềm tin vào một ngày đất nước sẽ độc lập. Năm 1953, họ nên duyên vợ chồng. Hai người con trai lần lượt chào đời là Lê Minh Chánh và Lê Chí Công, mang đến cho gia đình nhỏ một khoảng bình yên hiếm hoi giữa chiến tranh.
Trong ký ức của đồng đội, Lê Thị Riêng là người phụ nữ nghiêm túc trong công việc nhưng lại vô cùng dịu dàng khi ở bên chồng con. Những lúc hiếm hoi được sum họp, chị tự tay chăm sóc từng bữa cơm, từng manh áo cho các con như muốn bù đắp những tháng ngày thường xuyên phải xa nhà. Đối với chị, hạnh phúc giản dị nhất chính là được nghe tiếng trẻ thơ trong căn nhà nhỏ giữa vùng căn cứ. Nhưng chiến tranh chưa bao giờ cho họ quyền lựa chọn.
Năm 1960, phong trào Đồng Khởi bùng nổ, Lê Thị Riêng được giao trọng trách lớn hơn, cũng là lúc chị phải gửi hai đứa con mới lên ba và bốn, ra bắc để bảo đảm an toàn và tiếp tục học tập. Ngày chia tay, không ai biết người mẹ ấy đã phải nuốt bao nhiêu nước mắt để mỉm cười. Và đó cũng là lần cuối cùng người mẹ trẻ được ôm hai con vào lòng.
Khoảng cách địa lý rồi sẽ có ngày được nối lại. Nhưng khoảng cách của chiến tranh thì không. Khi nỗi nhớ con còn chưa nguôi ngoai, một hung tin khác lại giáng xuống. Cuối năm 1960, chồng chị hy sinh trong một chuyến công tác. Bảy năm chung sống khép lại bằng một tin báo tử lạnh lùng giữa chiến trường, và không một lần được nhìn mặt người bạn đời lần cuối.
Trong cuốn sổ tay nhỏ, Lê Thị Riêng đã viết những dòng nghẹn ngào: “…Bao nhiêu mong nhớ đợi chờ làm tắt ngấm!... Đời tôi đã trải qua lắm lần tang tóc như thế, nhưng không lần nào sâu nặng bằng lần này. Còn lại hai con sống xa mẹ, chúng là nguồn hạnh phúc, là sức mạnh giúp tôi hăng hái đi lên, không bao giờ lùi bước. Tôi sẽ chiến đấu cho hạnh phúc không tan, cho con sớm gần mẹ, cho mọi người không còn tang tóc, chia ly…”.
Không thể khuất phục
Ít năm sau, khi quân đội Mỹ chính thức đổ bộ vào miền nam, Lê Thị Riêng nhận nhiệm vụ trở về Sài Gòn-Gia Định, giữ cương vị Trưởng ban Phụ vận Khu ủy, mang theo trong tim hình bóng của người chồng đã ngã xuống và hai đứa con xa cách.
Năm 1965, khi hỏa lực khổng lồ của quân đội Hoa Kỳ phủ kín các chiến trường miền nam. Và ngay giữa trung tâm Sài Gòn, Lê Thị Riêng trở thành người chỉ huy cao nhất. Chị ra sức gây dựng từng cơ sở, kết nối từng đầu mối, trực tiếp đào tạo cán bộ phụ nữ, tổ chức các cuộc đấu tranh chính trị…
Còn trong hồ sơ của các cơ quan tình báo Mỹ, Lê Thị Riêng không đơn thuần là một cán bộ phụ nữ mà là một nhân vật có ảnh hưởng lớn đến khả năng tổ chức và huy động lực lượng trong nội đô. Việc vô hiệu hóa người phụ nữ này trở thành một trong những mục tiêu ưu tiên của hệ thống an ninh Sài Gòn. Cuộc săn lùng kéo dài nhiều tháng, nhiều năm. Đến một ngày của tháng 5/1967, khi đang hoạt động tại khu vực chợ Đa Kao, sự phản bội bất ngờ xuất hiện…
Tin Lê Thị Riêng bị bắt nhanh chóng truyền về. Với nhiều người, đó là một tổn thất đặc biệt nghiêm trọng. Không chỉ vì chị là người lãnh đạo phong trào phụ nữ, mà còn bởi chị nắm giữ rất nhiều đầu mối của mạng lưới hoạt động bí mật giữa lòng Sài Gòn.
Phía bên kia cũng hiểu rất rõ điều đó. Ngay sau khi bị bắt, Lê Thị Riêng được đưa về hệ thống thẩm vấn của Tổng nha Cảnh sát. Các cơ quan an ninh Sài Gòn phối hợp với tình báo Mỹ hy vọng có thể khai thác từ người phụ nữ này những thông tin đủ để bóc gỡ cả một mạng lưới hoạt động ngầm...
Những cuộc tra khảo bắt đầu. Điện giật. Nhấn nước. Đánh đập. Đốt cháy từng đầu ngón tay… Hết đợt này đến đợt khác. Mọi hình thức tra tấn đều được sử dụng với hy vọng khuất phục ý chí của người phụ nữ trước mặt.
Nhưng đáp lại tất cả vẫn chỉ là sự im lặng. Điều họ đối diện là ý chí đã được tôi luyện qua hơn 20 năm hoạt động cách mạng, qua cái chết của người chồng, qua những năm tháng xa con và qua vô số lần bước qua ranh giới giữa sự sống và cái chết. Họ không thể khuất phục được niềm tin mà chị đã chọn.
Đầu năm 1968, khi những đòn tiến công bất ngờ của cuộc tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân đồng loạt bùng nổ trên khắp miền nam, một quyết định bí mật của kẻ thù được đưa ra. Lê Thị Riêng bị đưa lên chiếc xe Jeep bịt bùng… Ngày 31/1/1968, tức ngày mùng 2 Tết Mậu Thân, chị bị chính quyền Việt Nam Cộng hòa thủ tiêu tại bốt Bà Hòa ở Chợ Lớn cùng với một số chiến sĩ cách mạng khác. Trước khi hy sinh, Lê Thị Riêng còn dùng thân mình che chở cho Phùng Ngọc Anh, một nữ chiến sĩ biệt động nổi tiếng với biệt danh “Tiểu Long nữ”. Và Phùng Ngọc Anh may mắn sống sót!
Nhật ký cho người sống
Những ngày tháng 7/2026, chúng tôi được tiếp cận thông tin trong cuốn nhật ký mà người nữ anh hùng để lại. Cuốn nhật ký này tuy chưa được công bố rộng rãi, nhưng ấn tượng nhất, có lẽ là những câu thơ chất chứa nỗi lòng: “…Tôi ước mơ một ngày xuân thống nhất/Được gặp con, được ôm ấp vỗ về/Thèm thuồng nhìn đôi mắt trẻ ngây thơ/Bao hạnh phúc mẹ dồn về con cả/”.
Và trong một bài thơ khác, Lê Thị Riêng đã gửi lại các con mình: “…Mẹ chiến đấu cho ngày mai tươi sáng/Cho Bắc, Nam thống nhất/Cho đất nước hòa bình/Cho mọi người được no ấm, quang vinh/Cho con được hưởng trọn tình thương của mẹ”.
Trao đổi với phóng viên Báo Nhân Dân, ông Lê Chí Công, con trai của Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, liệt sĩ Lê Thị Riêng cho biết: “Từ năm 1976 đến nay, vào các ngày lễ, ngày giỗ, gia đình chúng tôi đều đến Công viên Lê Thị Riêng thắp nhang tại từng gốc cây. Những khi ấy, chúng tôi đều mơ tưởng về dáng hình mẹ bởi khi được gửi ra bắc, anh em tôi còn quá nhỏ và hòa bình xong thì mẹ không còn. Bởi vậy chúng tôi chưa bao giờ được hưởng trọn tình thương của mẹ hay nếm trải cảm giác bao hạnh phúc mẹ dồn về con cả như các trẻ em khác".
"Anh trai tôi là Lê Minh Chánh thì đã qua đời, nay gia đình chỉ còn mình tôi. Tôi rất hy vọng các cơ quan chức năng sẽ tìm được thêm nhiều liệt sĩ, kết nối họ với gia đình, bởi thời gian đã hơn nửa thế kỷ, đã có người không còn chờ kịp. Tôi hy vọng có thể sớm “gặp” mẹ tôi là liệt sĩ Lê Thị Riêng và các đồng chí, đồng đội của bà”, ông Lê Chí Công chia sẻ.
