Sẵn sàng chi tiêu vì tương lai
Theo Khảo sát người tiêu dùng của Công ty Kiểm toán PwC năm 2024, 85% số người tiêu dùng thuộc nhiều quốc gia khi được hỏi khẳng định: Họ cảm thấy bị ảnh hưởng bởi tình trạng biến đổi khí hậu. Hiển nhiên, vấn đề này cũng tác động mạnh mẽ đến nhận thức và hành vi mua sắm. Ngày càng nhiều người quan tâm đến việc hạn chế lãng phí thực phẩm, lựa chọn sản phẩm bền vững, giảm thiểu rác thải nhựa, cũng như gia tăng tìm kiếm thông tin về tác động của sản phẩm tới môi trường.
Việt Nam cũng không ngoại lệ. Theo PwC, có tới 54% người tiêu dùng nước ta sẵn sàng trả thêm tới 10% cho các sản phẩm làm từ vật liệu tái chế hoặc bền vững, tỷ lệ này cao hơn mức trung bình của khu vực châu Á-Thái Bình Dương là 50%.
Trên các nền tảng mạng xã hội, thông điệp về “sống xanh” cũng như chung tay góp phần bảo vệ môi trường đang lan tỏa với tốc độ chóng mặt. Hình ảnh các bạn trẻ Việt Nam mang theo bình nước làm từ vật liệu tái chế, hay đeo trên vai những chiếc túi vải để sử dụng tại siêu thị không còn là điều hiếm gặp. Chính họ cũng là đối tượng ủng hộ nhiệt thành cho các thương hiệu có cam kết bảo vệ môi trường.
Khảo sát của Công ty Nghiên cứu thị trường Nielsen cho thấy: 81% người tiêu dùng toàn cầu tin rằng các công ty nên có trách nhiệm cải thiện môi trường. Đồng thời, nhóm người trẻ tuổi chiếm phần lớn trong số những người sẵn sàng chi trả cao hơn cho các sản phẩm xanh - một chỉ dấu dịch chuyển quyền lực: Mỗi quyết định mua sắm hôm nay không đơn thuần chỉ là lựa chọn sản phẩm tốt, mà còn góp phần gửi đi thông điệp mạnh mẽ, buộc các nhà sản xuất cũng như toàn bộ chuỗi cung ứng phải nhanh chóng chuyển mình.
Tiêu chuẩn cho sản phẩm xanh
Theo ông Cù Huy Quang, Trưởng phòng Hiệu quả năng lượng và chuyển đổi xanh, Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công, Việt Nam vẫn đang thiếu nhiều tiêu chuẩn quy định cụ thể "Thế nào là sản phẩm sạch, sản phẩm xanh?". Do đó, Bộ Công thương đang cố gắng đưa ra nhiều tiêu chuẩn, tiêu chí sản phẩm, hàng hóa xanh để người tiêu dùng dễ dàng nhận biết. Ngược lại, các doanh nghiệp cũng cần phải công bố minh bạch các thông số sản phẩm, nguồn gốc nguyên vật liệu, tiêu chuẩn sản xuất, sản phẩm được kiểm chứng bởi cơ quan nào?… Nếu không thể tiếp cận thông tin một cách minh bạch và rõ ràng, người tiêu dùng sẽ khó đưa ra quyết định.
Từ năm 2006, Bộ Công thương đã triển khai việc dán Nhãn năng lượng. Với các chỉ dẫn rõ ràng tương ứng năm ngôi sao, người tiêu dùng hiện nay đã quen với việc kiểm tra nhãn năng lượng khi mua ti-vi, tủ lạnh, điều hòa... Các thiết bị điện hiệu suất thấp dần bị đào thải và được thay thế bằng sản phẩm hiệu suất cao hơn. Đây được xem là hình thức "nhãn xanh" rất thành công ở nước ta.
Song, theo nhận định của ông Quang, ở nhiều nhóm sản phẩm khác, các tiêu chuẩn và nhãn nhận diện sản phẩm xanh còn thiếu và yếu. Thậm chí, số lượng sản phẩm xanh trong nước vẫn còn hạn chế, chủ yếu tập trung ở nhóm thực phẩm, đồ ăn, thức uống, trong khi nhiều lĩnh vực khác chưa có sự phát triển tương xứng. Trong thời gian tới, Bộ Công thương đang đẩy mạnh hơn nữa các chương trình nghiên cứu, hoàn thiện cơ chế chính sách, tạo môi trường thuận lợi để doanh nghiệp và người tiêu dùng có thể tiếp cận và sản xuất nhiều sản phẩm xanh hơn.
Vai trò kiến tạo của Nhà nước và địa phương
Với vai trò cơ quan đầu mối triển khai Mục tiêu phát triển bền vững số 12, Bộ Công thương đã xây dựng Chương trình hành động quốc gia về sản xuất và tiêu dùng bền vững giai đoạn 2021-2030. Trong 5 năm qua, Chương trình đã tích cực lồng ghép các nội dung ESG và thúc đẩy việc xây dựng tiêu chuẩn xanh. Năm 2024, Bộ đã xây dựng ba tiêu chuẩn cho sản phẩm nhựa tái chế. Năm 2025 sẽ có thêm năm tiêu chuẩn mới trong lĩnh vực này. Song song đó, Bộ cũng triển khai nhiều mô hình tái chế, tái sử dụng chất thải, phát triển nguyên vật liệu mới và áp dụng kinh tế tuần hoàn tại các cụm công nghiệp có tiềm năng, nhằm tạo chuyển biến thực chất trong sản xuất.
Dẫu vậy, theo góp ý của các doanh nghiệp trong nước, nhiều sản phẩm thân thiện với môi trường vẫn chưa nhận được sự ưu tiên về tiêu thụ, so với các sản phẩm gây ô nhiễm như túi nilon, ly nhựa, đồ dùng nhựa một lần... Chính phủ cần sớm ban hành lộ trình và thời gian cụ thể đối với việc cấm hoặc hạn chế sử dụng các sản phẩm không thân thiện với môi trường, thay vì dừng lại ở các chiến dịch kêu gọi tự nguyện.
Bên cạnh đó, Việt Nam cần ưu tiên mua sắm công đối với hàng hóa, dịch vụ của các doanh nghiệp đã có đầu tư bài bản trong chuyển đổi xanh. Muốn các nỗ lực xanh hóa được thực hiện hiệu quả và bền vững, cần có hành lang pháp lý rõ ràng, đồng bộ và những cơ chế hỗ trợ thực chất hơn nữa.
Điển hình như ở Thủ đô Hà Nội - thành phố đặt mục tiêu 100% siêu thị, trung tâm thương mại và khoảng 70-80% chợ truyền thống không còn sử dụng túi nilon khó phân hủy trong năm 2025. Các nội dung của chương trình sản xuất và tiêu dùng bền vững sẽ được lồng ghép với các đề án, chương trình trọng điểm hiện có như quản lý và phát triển logistics, phát triển thương mại điện tử, chương trình sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, khuyến công, phát triển sản phẩm công nghiệp chủ lực và công nghiệp hỗ trợ... Địa phương cũng sẽ chú trọng xây dựng và thúc đẩy sự phát triển của các chuỗi cung ứng bền vững, ưu tiên phân phối các sản phẩm thân thiện môi trường, có dán nhãn sinh thái tại các hệ thống phân phối hiện đại.
Đồng thời, Hà Nội cũng đẩy mạnh truyền thông, lồng ghép nội dung về sản xuất và tiêu dùng bền vững vào chương trình giáo dục đào tạo ở tất cả các cấp học, nhằm hình thành tư duy phát triển bền vững cho thế hệ trẻ ngay từ trong nhà trường. Người tiêu dùng sẽ được định hướng rõ ràng thông qua việc phổ biến kiến thức về sản phẩm hữu cơ, sản phẩm được dán nhãn sinh thái và các tiêu chí lựa chọn sản phẩm xanh.
Rõ ràng, bài toán "con gà - quả trứng" sẽ chỉ được giải quyết, khi có sự hợp lực chặt chẽ nhờ vai trò kiến tạo của Nhà nước, nỗ lực chuyển đổi của doanh nghiệp và cú huých mua sắm của thị trường tiêu dùng.
