Chặng đường 10 năm qua, tôi đã có hàng trăm buổi nói chuyện về văn hóa đọc ở các cơ quan, công ty, trường phổ thông, trường đại học... trên cả nước. Tôi cũng đã đến nói chuyện ở các công ty công nghệ, công ty cơ khí và trong khu nhà trọ của công nhân. Đặc biệt tôi đã nhiều lần vào trại giam nói chuyện, giao lưu với các phạm nhân. Trong 10 năm đó, tôi đã thu nhận được gì?
Tôi đã nhận thức rõ hơn tình hình thực tế văn hóa đọc ở Việt Nam và học hỏi được rất nhiều điều. Trong 10 năm đó, nhìn một cách tổng thể, bức tranh văn hóa đọc đã có nhiều chuyển biến.
Chuyển biến lớn nhất, đáng kể nhất là các cơ quan nhà nước, trường học, thư viện và cư dân ở các đô thị lớn không còn coi chuyện đọc sách, khuyến đọc là chuyện gì đó đáng sợ hay kỳ lạ nữa. Tôi nhớ lại những ngày đầu đi làm khuyến đọc, ngay cả khi tiếp xúc với các hiệu trưởng, giáo viên ở các đô thị lớn tôi vẫn đọc thấy trong mắt họ sự ngạc nhiên pha hoài nghi khi nghe nhắc đến những từ như “khuyến đọc”, “đọc sách”, “văn hóa đọc”. Ở các địa phương, tình hình còn đáng ngại hơn khi nhiều người nhìn nhận những người làm khuyến đọc như tôi và các hoạt động khuyến đọc là cái gì đó có tính ngoại lai, không chính thống, không đáng tin cậy. Giờ đây, ít nhất đối với họ, những từ khóa quan trọng nhất liên quan văn hóa đọc như “khuyến đọc”, “thư viện”, “đọc sách”, “câu lạc bộ đọc sách”… đã trở nên quen thuộc hoặc ít nhất cũng không còn lạ tai, đáng sợ. Có thể nói ngắn gọn văn hóa đọc đã lan tỏa trên diện rộng và bắt đầu có ảnh hưởng. Có được điều đó là nhờ vào những chuyển động của chính sách vĩ mô như: Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam (từ năm 2014), Luật Thư viện (2019), Cuộc thi đại sứ văn hóa đọc do Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch tổ chức hằng năm…
Bên cạnh đó, đóng góp của hệ thống thư viện địa phương, đặc biệt là thư viện cấp tỉnh, thành phố trong việc nỗ lực tổ chức các ngày hội sách, các buổi giao lưu với diễn giả ở địa phương, trường học cũng rất đáng kể. Các hoạt động ấy làm cho thư viện gắn bó với trường học và làm cho người dân biết đến thư viện. Sự năng động của các ngôi trường tiên phong, với các hiệu trưởng yêu thích đọc sách, nhận thức tốt về văn hóa đọc cũng như sự dấn thân của các giáo viên cũng góp phần làm cho văn hóa đọc phát triển và đi vào thực tế. Nhận thức của nhân dân đối với văn hóa đọc tăng lên còn là nhờ sự cống hiến âm thầm của rất nhiều cá nhân, sáng lập, điều hành các câu lạc bộ đọc sách, thư viện, tủ sách gia đình phục vụ cộng đồng trên cả nước...
Chuyển biến thứ hai, xã hội đang dần hình thành một lớp phụ huynh mới, độc giả mới bao gồm trẻ em và thanh niên. Lớp phụ huynh này không còn đối lập giữa việc học và đọc. Họ coi đọc sách chính là học, vì vậy đã khuyến khích con em mình đọc sách phong phú, tham gia các câu lạc bộ đọc sách, các cuộc thi điểm sách, bình sách, vẽ tranh theo sách. Bản thân họ cũng đọc sách cùng với con, tích cực trao đổi với con xoay quanh nội dung các cuốn sách con đang đọc. Nhóm bạn đọc mới cũng vậy, đọc sách đã trở thành một sinh hoạt thường ngày và tự nhiên. Vui cũng đọc, buồn cũng đọc. Đọc khi rảnh rỗi và cố gắng đọc cả khi bận rộn. Các cuốn sách không chỉ giới hạn trong sách phục vụ học tập mà còn mở rộng vô tận với nhiều lĩnh vực, thể loại khác nhau: Tâm lý, triết học, phát triển bản thân…
Chuyển biến cuối cùng mà tôi muốn nhắc đến là văn hóa đọc như mạch nước kiên trì đã lan tỏa đến cả những nơi thông thường người ta không nghĩ đến như các công ty sản xuất và trại giam. Trước đó, khó có thể tưởng tượng, trong những xưởng sản xuất cơ khí nơi công nhân quần áo lấm lem dầu mỡ, máy chạy ầm ầm, không khí làm việc luôn khẩn trương lại có những tủ sách đầy ắp và luôn được cập nhật để phục vụ công nhân, kỹ sư… đọc vào giờ nghỉ trưa. Họ cũng được mượn về nhà cho vợ, con đọc miễn phí. Tôi đã tư vấn và giao lưu với một vài công ty như thế. Trong nhiều trại giam, phạm nhân cũng say mê nghe nói chuyện về sách và ở đó cũng có các tủ sách để trại viên đọc theo thời gian quy định. Đấy là sự kỳ diệu mà văn hóa đọc đã tạo ra.
Tuy nhiên, cũng trong 10 năm đó tôi đã nhận ra rất nhiều khó khăn mà những người làm khuyến đọc đã và đang đối mặt. Thứ nhất là có nhiều người làm công tác văn hóa, giáo dục nhưng lại thờ ơ với văn hóa đọc, bản thân cũng không hề đọc sách. Họ có thể là giám đốc thư viện, thủ thư, hiệu trưởng, giáo viên, cán bộ văn hóa… Họ tham gia các sự kiện khuyến đọc bằng thái độ bàng quan, thờ ơ, coi hoạt động khuyến đọc là hoạt động phong trào có tính nhất thời. Thậm chí trong rất nhiều sự kiện chỉ sau 30 phút khai mạc, các hàng ghế đầu đã trống trơn chỉ còn lại bạn đọc và học sinh. Các câu chuyện về phát triển sự đọc hay hoạt động khuyến đọc bị coi chỉ là dành cho học sinh, bạn đọc thông thường. Nhiều hiệu trưởng né tránh các hoạt động khuyến đọc trong khi phụ huynh, giáo viên nỗ lực tổ chức. Đã từng có chuyện là giáo viên, phụ huynh, học sinh mong chờ nhà trường tổ chức nói chuyện, giao lưu (phụ huynh lo mọi thứ từ hậu cần tới hỗ trợ tổ chức) nhưng hiệu trưởng kiên quyết không đồng ý với lý do “ưu tiên cho việc khác cần hơn”.
Thứ hai, phong trào khuyến đọc tuy phát triển mạnh về bề rộng nhưng thiếu chiều sâu, thiếu nhân lực chất lượng cao. Nhiều nơi cả năm không hoạt động gì nhưng tổ chức Ngày Sách và Văn hóa đọc một cách phô trương, hình thức. Hoạt động trong ngày kỷ niệm chỉ có phần lễ và trưng bày sách. Học sinh chỉ được chạm và lật giở sách vài phút lấy lệ để ghi hình phục vụ truyền thông.
Thứ ba, hệ thống thư viện trường học phổ thông xét ở quy mô quốc gia mới chỉ có cái vỏ. Nhiều trường không có thủ thư hoặc thủ thư kiêm nhiệm. Kinh phí cấp mua sách thường xuyên cho các thư viện nhà trường rất hạn chế. Sách trong thư viện đa phần là sách giáo khoa, sách bài tập, tham khảo soạn bài, luyện thi. Thư viện thiếu vắng các sách mới, hấp dẫn, phù hợp học sinh như văn học, lịch sử, địa lý, triết học, tâm lý, kỹ năng sống… Chính vì vậy mà thư viện trường học thiếu đi sức hấp dẫn và sinh khí, chưa thể trở thành “trái tim của trường học” đúng nghĩa.
