Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cho biết, giá trị thanh toán không dùng tiền mặt năm 2025 đã gấp khoảng 28 lần tổng sản phẩm quốc nội (GDP), với hơn 232 triệu tài khoản thanh toán cá nhân. Việt Nam đang chứng kiến một cuộc cách mạng thật sự trong lĩnh vực tài chính. Con số ấn tượng này vượt xa mục tiêu Đề án 1813, cho thấy QR code, ví điện tử và chuyển khoản tức thì đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống hằng ngày.
Những hình mẫu đối lập
Thụy Điển là minh chứng sống động cho mô hình “từ trên xuống” dựa trên lòng tin và sự đồng thuận xã hội. Theo Payments Report 2026 của Ngân hàng Trung ương Thụy Điển (Riksbank) công bố tháng 3/2026, ứng dụng Swish - ra mắt năm 2012 bởi các ngân hàng lớn - đã được 91% người dân sử dụng ít nhất một lần trong tháng qua. Chỉ bằng số điện thoại, người Thụy Điển có thể chuyển tiền tức thì, an toàn tuyệt đối nhờ hệ thống định danh số BankID.
Tiền mặt gần như biến mất ở các cửa hàng, thay vào đó là sự hợp tác chặt chẽ giữa Chính phủ và các ngân hàng, tạo nên một hệ thống thanh toán hiện đại, tiện lợi và được toàn xã hội tin tưởng.
Ngược lại, Trung Quốc đại diện cho sức mạnh “từ dưới lên” của fintech. Alipay và WeChat Pay kiểm soát hơn 90% thị trường thanh toán di động (Alipay khoảng 54%, WeChat Pay khoảng 42%). Mô hình siêu ứng dụng đã thay đổi hoàn toàn bộ mặt bán lẻ: Alipay tích hợp mua sắm, vay vốn, bảo hiểm; WeChat Pay gắn liền với mạng xã hội qua tính năng lì xì đỏ. QR code trở thành “vũ khí” thần kỳ với chi phí gần như bằng không, trực tiếp giúp ngay cả người bán hàng rong cũng dễ dàng tham gia kinh tế số. Chỉ trong một thập kỷ, Trung Quốc đã nhảy vọt từ xã hội tiền mặt sang không tiền mặt, mang lại tiện lợi chưa từng có cho hàng tỷ người.
Hai mô hình này đều thành công rực rỡ theo cách riêng: Thụy Điển nhờ lòng tin và sự ổn định, Trung Quốc nhờ tốc độ và sáng tạo.
Bài học cho Việt Nam
Song đồng xu nào cũng có hai mặt. Chính Thụy Điển - biểu tượng của thanh toán không tiền mặt - đang đưa ra một lời cảnh báo sâu sắc tới chính người dân nước này. Trong Payments Report 2026, Riksbank chính thức khuyến nghị mỗi người lớn nên giữ khoảng 1.000 SEK (107 USD, tương đương hơn 2,8 triệu VND) tiền mặt tại nhà, đủ chi tiêu thiết yếu trong một tuần.
Lý do xuất phát từ tình hình địa chính trị phức tạp: Rủi ro tấn công mạng, gián đoạn hệ thống và thậm chí là kịch bản chiến tranh. Ngân hàng Trung ương Thụy Điển nhấn mạnh, một xã hội quá phụ thuộc vào công nghệ số có thể trở nên mong manh bất ngờ.
Trung Quốc không nằm ngoài vòng xoáy này. Hàng chục triệu người cao tuổi tại quốc gia này đang bị đẩy ra rìa vì gặp khó khăn lớn khi sử dụng QR code và các ứng dụng phức tạp. Năm 2026, Chính phủ Trung Quốc phải ban hành quy định bắt buộc mọi doanh nghiệp và cơ sở dịch vụ chấp nhận tiền mặt nhằm bảo vệ nhóm dân cư yếu thế (theo quy định của Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc có hiệu lực từ ngày 1/2/2026).
Sự thống trị tuyệt đối của hai siêu ứng dụng còn đặt ra những lo ngại nghiêm trọng về độc quyền, lạm dụng dữ liệu khổng lồ và rủi ro an ninh mạng - điển hình là vụ rò rỉ hơn 4 tỷ bản ghi cá nhân chứa thông tin WeChat Pay và Alipay vào tháng 6/2025.
Bài học này đặc biệt ý nghĩa với Việt Nam. Chúng ta đang có lợi thế lớn: Hạ tầng QR quốc gia NAPAS phát triển mạnh, các ví điện tử như MoMo, ZaloPay, VNPAY tăng trưởng ấn tượng, tỷ lệ người dân từ 15 tuổi trở lên có tài khoản thanh toán đạt gần 87%. Nhưng thách thức cũng rất rõ: ở vùng sâu, vùng xa, biên giới và hải đảo, internet và điện năng chưa ổn định, thiên tai thường xuyên xảy ra, thói quen tiền mặt vẫn chiếm ưu thế.
Vì vậy, Việt Nam cần xây dựng mô hình lai - hiện đại nhưng bao trùm. Nhìn vào Trung Quốc để phát triển siêu ứng dụng tích hợp đa dịch vụ và mở rộng QR xuyên biên giới. Điều chỉnh theo Thụy Điển để đa dạng hóa kênh thanh toán: Duy trì thẻ thanh toán không tiếp xúc, chuyển khoản tức thì NAPAS 247 và dịch vụ USSD trên điện thoại cơ bản (không cần internet).
Đặc biệt, phải ưu tiên tài chính toàn diện thực chất: Đào tạo người cao tuổi, hỗ trợ tài khoản ngân hàng cho tiểu thương vùng sâu, xây dựng kế hoạch ứng phó khẩn cấp với tiền mặt dự phòng hợp lý.
Thanh toán không tiền mặt không chỉ là công nghệ, mà còn là câu chuyện về con người. Việt Nam đang đứng trước cơ hội lịch sử để chứng minh rằng, một xã hội số có thể vừa hiệu quả, vừa nhân văn - nơi mọi người dân, dù ở Hà Nội sầm uất hay trên đảo xa, đều được chia sẻ thành quả tiến bộ ■
Nếu chỉ chạy theo tốc độ phát triển mà không tính đến những người yếu thế trong tiếp cận công nghệ như bài học từ Trung Quốc, hay chỉ xây dựng hệ thống hoàn hảo mà bỏ qua khoảng cách địa lý như ở Thụy Điển, sẽ rất dễ đẩy một bộ phận người dân ra rìa của xã hội không tiền mặt.
