Không chỉ là đối tượng thụ hưởng
Phát triển hòa nhập đang đặt người khuyết tật vào vị trí chủ thể tham gia quá trình xây dựng, hoàn thiện những giải pháp liên quan trực tiếp đến cuộc sống của mình. Cách tiếp cận này đã được thử nghiệm trong Chương trình chung của Liên hợp quốc về hòa nhập người khuyết tật tại Việt Nam. Thay vì chỉ xây dựng giải pháp rồi đưa xuống cộng đồng, chương trình phối hợp trực tiếp với 25 tổ chức của người khuyết tật trong quá trình xác định nhu cầu, thử nghiệm và hoàn thiện các mô hình; hơn 1.000 người tham gia 40 khóa đào tạo nhằm nâng cao năng lực cho các tổ chức của người khuyết tật, cán bộ giáo dục, y tế và các đơn vị cung cấp dịch vụ.
Thực tiễn cho thấy, sự tham gia ấy có thể làm thay đổi cách dịch vụ được thiết kế. Tại Cần Thơ, người khuyết tật trực tiếp tham gia đánh giá nhu cầu để xây dựng mô hình dịch vụ sức khỏe tình dục và sức khỏe sinh sản phù hợp hơn. Qua đó, 213 người khuyết tật đã được tiếp cận thông tin và các dịch vụ y tế, trong đó có khám sức khỏe tại trạm y tế cấp xã.
Trong giáo dục, mô hình thí điểm Trung tâm Hỗ trợ phát triển giáo dục hòa nhập tại Đà Nẵng tập trung nâng cao năng lực cho đội ngũ giáo dục trong hỗ trợ giáo dục hòa nhập và giáo dục giới tính toàn diện, qua đó hỗ trợ 292 trẻ em, thanh niên khuyết tật từ 13 đến 25 tuổi. Một thử nghiệm khác cung cấp miễn phí sách điện tử có tính năng tiếp cận cho 35 học sinh, tạo cơ sở để xem xét mở rộng tới các trung tâm hỗ trợ giáo dục hòa nhập, trường chuyên biệt và cơ sở nội trú dành cho học sinh khiếm thị.
Những con số còn ở quy mô thí điểm, nhưng đáng chú ý nằm ở cách hình thành giải pháp. Người khuyết tật không xuất hiện ở cuối quy trình với tư cách người nhận dịch vụ, mà tham gia ngay từ khâu xác định nhu cầu, thử nghiệm đến phản hồi và hoàn thiện mô hình. Đây cũng là bước chuyển quan trọng để chính sách hòa nhập đi vào thực chất.
Đồng kiến tạo tương lai hòa nhập
Theo bà Đinh Việt Anh, Phó Chủ tịch Hội Người mù Việt Nam, sự tham gia của người khuyết tật cần tiến tới vai trò đối tác trong xây dựng và triển khai các giải pháp. Chính trải nghiệm của họ giúp nhận diện những rào cản thực tế, từ đó làm cho chính sách và dịch vụ phù hợp, dễ tiếp cận hơn. Các tổ chức của người khuyết tật vì thế có thể trở thành cầu nối giữa hệ thống cung cấp dịch vụ và cộng đồng, tham gia từ xác định nhu cầu, thiết kế giải pháp đến triển khai và đánh giá.
Nhưng sự tham gia bình đẳng chỉ có thể trở thành hiện thực khi những rào cản trong đời sống được tháo gỡ. Từ trải nghiệm của mình, chị Nguyễn Thùy Chi, người sáng lập doanh nghiệp xã hội “Chạm vào Xanh”, cho rằng công nghệ mở thêm cơ hội cho người khuyết tật, song không thể thay thế khả năng tiếp cận trong không gian thực. Một lối đi phù hợp, thang máy tại trường học hay hệ thống chỉ dẫn cho người khiếm thị tưởng là những chi tiết nhỏ, nhưng lại quyết định việc hòa nhập.
Trong giáo dục, yêu cầu cũng không dừng ở việc đưa trẻ khuyết tật đến trường. Ông Tạ Ngọc Trí, Phó Vụ trưởng Giáo dục Phổ thông, Bộ Giáo dục và Đào tạo nhấn mạnh: “Học sinh được đến trường và học sinh được học tập là hai khái niệm hoàn toàn khác nhau”. Theo ông, điều quan trọng là tạo điều kiện để trẻ khuyết tật thật sự tham gia học tập, phát huy khả năng của mình, thay vì đến lớp nhưng chỉ “ngồi đấy”. Khi đó, giáo dục hòa nhập mới tạo cơ hội để các em phát triển và đóng góp cho cộng đồng.
Khi Chương trình chung của Liên hợp quốc kết thúc, yêu cầu đặt ra là những mô hình đã chứng minh hiệu quả phải có cơ chế để tiếp tục được duy trì, nhân rộng, thay vì dừng lại trong khuôn khổ dự án. Đặt người khuyết tật ở vị trí trung tâm, vì thế cần được thể hiện trong các chính sách và dịch vụ được thiết kế, vận hành. Khi người khuyết tật thậtsự tham gia vào quá trình ấy, hòa nhập mới có thể đi từ cam kết đến những thay đổi cụ thể trong đời sống.
Hòa nhập người khuyết tật không phải là hoạt động từ thiện, cũng không phải là tạo ra những dịch vụ song song. Cần nhìn nhận người khuyết tật là những người có quyền, là những công dân bình đẳng và là những đối tác thiết yếu trong việc định hình các hệ thống và cộng đồng nơi họ sinh sống. Bà Pauline Tamesis, Điều phối viên thường trú Liên hợp quốc tại Việt Nam nhận định.
