VỀ Quảng Yên những ngày đầu thu này, phóng tầm mắt từ trên cầu Bạch Đằng, một vùng trời nước mênh mông, ta như thấy hào khí của dòng sông lịch sử năm nào giờ đang in lên nền trời thị xã, với khu đô thị, nhà máy, khu công nghiệp xen lẫn các di tích ngàn năm.
Trưa tháng 8, xe chúng tôi dừng lại trước lối vào di chỉ khảo cổ bãi cọc Yên Giang (Bãi cọc trận Bạch Đằng 1288) gặp những người dân, những công nhân Quảng Yên thuần hậu, hiền lành, lòng mường tượng về câu chuyện cụ bà hàng nước bày kế cho Trần Hưng Đạo cùng vua tôi nhà Trần phá giặc Nguyên-Mông ngót nghìn năm trước.
Đồng chí Phạm Chiến Thắng, Trưởng ban Quản lý di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Bạch Đằng (Quảng Yên, Quảng Ninh) kể, miếu Vua Bà nằm bên di tích bến đò Rừng, trước mặt là dòng sông Bạch Đằng mênh mang lồng lộng, bên cạnh là đền thờ Trần Hưng Đạo thuộc phường Yên Giang. Miếu thờ Vua Bà, tức bà hàng nước xưa, người đã cung cấp cho Trần Hưng Đạo lịch con nước triều lên xuống, địa thế lòng sông góp phần làm nên chiến thắng Bạch Đằng năm 1288. Hằng năm, vào ngày mồng 8 tháng 3 âm lịch, nhân dân địa phương vẫn tổ chức ngày "giỗ trận", mừng chiến thắng và Lễ hội truyền thống Bạch Đằng đồng thời cũng là ngày giỗ Mẫu (Vua Bà) linh thiêng.
Quần thể Khu di tích quốc gia đặc biệt này gắn liền với Chiến thắng Bạch Đằng đã đi vào lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam. Ở đó có dòng Bạch Đằng Giang, nơi ba lần chiến thắng oanh liệt quân xâm lược phương bắc. Năm 938, Ngô Quyền đánh tan quân Nam Hán, chính thức kết thúc nghìn năm Bắc thuộc. Năm 981, Tướng quân Lê Hoàn cùng với quân và dân ta đã đánh bại quân xâm lược nhà Tống. Và, lần thứ ba, vào mùa Xuân năm Mậu Tý 1288, là chiến thắng oanh liệt của Quốc công Tiết chế Hưng Đạo đại vương Trần Quốc Tuấn cùng với Thái thượng hoàng Trần Thánh Tông và Vua Trần Nhân Tông đã tiêu diệt, bắt sống toàn bộ đạo thuyền binh hùng mạnh của giặc.
Những chiến công hiển hách năm xưa vẫn in đậm vào từng di tích trong phạm vi khoanh vùng bảo vệ lên đến 380 ha (theo Quyết định số 1491/2012/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ) với chín điểm di tích: Bãi cọc Yên Giang, Bãi cọc Đồng Vạn Muối, Bãi cọc Đồng Má Ngựa, Bến đò Rừng, đền thờ Trần Hưng Đạo, miếu Vua Bà, đình Yên Giang, đền Trung Cốc, đình Trung Bản thuộc thị xã Quảng Yên và hai điểm di tích đình Đền Công, miếu Cu Linh-Cây Giêng thuộc thành phố Uông Bí.
Đền thờ Trần Hưng Đạo, tên chữ là "đền Bạch Đằng" thuộc phường Yên Giang, thị xã Quảng Yên ngày nay, được dựng trên doi đất cổ, xưa kia nằm ở giữa sông Bạch Đằng, nơi trung tâm của trận thủy chiến năm 1288. Tấm bia "Bạch Đằng linh từ bia ký" ở đền còn ghi: "... Dựng ngôi đền ở nơi này không chỉ tín ngưỡng cầu sự linh thiêng, mà mỗi lần nhìn dòng sông cuồn cuộn lại nhớ Thánh đức kia ngời ngời...".
HÀO khí chiến thắng Bạch Đằng của các bậc tiền hiền đã hun đúc, tôi luyện chí khí con người Quảng Yên thêm vững vàng cả trong lao động, sản xuất và chiến đấu. Theo sách "Quảng Ninh - Lịch sử kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược 1945-1954", (NXB Quân đội nhân dân, H-1991), nơi đây có tầm quan trọng chiến lược đối với căn cứ địa cách mạng Việt Bắc, kết nối các đường chiến lược số 5, số 18, số 13 và các đường thủy quan trọng dọc sông Thái Bình, sông Kinh Thầy, nối với vùng biển, vùng rừng núi Đông Bắc. Quảng Yên là nơi tập trung sức người, sức của, là chiếc "đòn gánh" giữa hai vị trí chiến lược quan trọng là Hải Phòng và Hòn Gai. Đây cũng là nơi tập trung cơ quan chính quyền bù nhìn cấp tỉnh là lực lượng bảo an binh; chính quyền bù nhìn đã hoàn toàn lộ mặt là tay sai thân Nhật. Sau ngày Nhật đảo chính Pháp (ngày 9/3/1945), lực lượng Nhật ở vùng Đông Bắc mỏng, lại luôn phải chống đỡ trước những đòn tiến công của các lực lượng vũ trang cách mạng.
Đây là thời cơ thuận lợi cho quân dân Quảng Yên nổi dậy giành chính quyền. Ngày 20/7/1945, trong lúc quân ta đang tiếp tục chuẩn bị cho trận đánh, thì nghe thấy tiếng súng nổ phía Dinh tỉnh trưởng. Đó là tiếng súng của bọn Đại Việt ở Hải Phòng kéo sang ép Tỉnh trưởng Quảng Yên và Huyện trưởng Yên Hưng bàn giao chính quyền và vũ khí cho chúng. Trước khí thế cách mạng mạnh mẽ của quần chúng ở tỉnh lỵ Quảng Yên khi đó, tướng Nguyễn Bình và tổ trinh sát lập tức đến thẳng Dinh tỉnh trưởng tuyên bố Việt Minh đã làm chủ Quảng Yên và thuyết phục chúng quy thuận.
Nhận được lệnh tiến hành tập kích, các đơn vị ở dưới thuyền đổ bộ lên bờ đánh chiếm tỉnh lỵ Quảng Yên. Tiểu đội Ký Con do đồng chí Lê Phú chỉ huy, án ngữ ở bến Rừng và huyện lỵ Yên Hưng. Tiểu đội Hoàng Hoa Thám do Phan Mạnh Hà chỉ huy bố trí ở bến Chanh và chặn đánh địch từ hướng Hòn Gai tới. Hai trung đội của Đại đội Hoàng Văn Thụ do Nguyễn Quý Đôn chỉ huy, tiến đánh vào đồn, các nhân mối của ta đã được cài cắm, cùng du kích trà trộn vào từ trước, đã mở cổng đồn đón quân cách mạng, quân ta nhanh chóng chiếm kho súng, lô cốt và giữ các cổng đồn.
Đồng chí Ngô Đình Dũng, Phó Trưởng phòng Văn hóa-Thông tin thị xã Quảng Yên chia sẻ với chúng tôi, trận tập kích đánh chiếm tỉnh lỵ Quảng Yên đã giành được thắng lợi giòn giã, bộ máy chính quyền bù nhìn tỉnh Quảng Yên, huyện Yên Hưng và lực lượng bảo an đều phải đầu hàng. Đây là tỉnh lỵ đầu tiên của miền bắc nước ta giành được chính quyền. Thắng lợi ở Quảng Yên là một trong những phát súng khởi đầu cao trào tiền khởi nghĩa năm 1945 ở Hòn Gai, Cẩm Phả, Cửa Ông, ở các huyện miền đông cũng như trong cả nước. Tỉnh lỵ Quảng Yên được giải phóng, cùng với việc ra đời của Chiến khu Đông Triều, cuộc khởi nghĩa tự quản của công nhân mỏ và nhân dân Cẩm Phả cũng như các cuộc khởi nghĩa vũ trang của nhân dân tỉnh Hải Ninh (trước đây) đã nói lên ý chí quật cường của nhân dân các dân tộc nơi đây.
NHỮNG chiến công mà quân và dân tỉnh Quảng Ninh giành được trong các cuộc chiến chống giặc ngoại xâm đã góp phần quan trọng vào sự nghiệp đấu tranh trên tiến trình giải phóng dân tộc. Đó cũng là hành trang quý báu, rất đáng tự hào, tạo sức bật cho Quảng Yên hôm nay.
Từ sự nỗ lực thời gian qua, ngày 14/7/2020, Bộ Xây dựng đã có Quyết định số 929/QĐ-BXD về việc công nhận thị xã Quảng Yên là đô thị loại III trực thuộc tỉnh Quảng Ninh. Thị xã giữ vị trí quan trọng trên trục kinh tế động lực vùng duyên hải Đông Bắc: Hải Phòng-Quảng Ninh. Với vị thế của một vùng đất đầy tiềm năng, Quảng Yên hôm nay đang vững vàng trên con đường đổi mới và hội nhập bằng sự đột phá trong phát triển đô thị bền vững; tập trung phát triển nhanh các ngành công nghiệp đóng và sửa chữa tàu biển; dịch vụ cảng biển; phát triển các khu công nghiệp hiện đại; công nghiệp hóa nuôi trồng thủy, hải sản, phát huy thế mạnh tiềm năng du lịch…
Nói về con đường phía trước, đồng chí Phạm Lê Hưng, Phó Bí thư Thường trực Thị ủy Quảng Yên, tự hào: Vừa rồi, kỷ niệm 78 năm (20/7/1945-20/7/2023) Ngày Quảng Yên giành chính quyền trong Cách mạng Tháng Tám, Đảng bộ, chính quyền và nhân dân thị xã thêm quyết tâm đổi mới toàn diện và mạnh mẽ, nỗ lực vượt qua mọi khó khăn, thách thức, phấn đấu thực hiện thắng lợi các mục tiêu, nhiệm vụ Đại hội lần thứ XXI (nhiệm kỳ 2020-2025) đề ra; xây dựng thị xã ngày càng phát triển, từng bước trở thành đô thị văn minh, hiện đại, là trung tâm công nghiệp, dịch vụ cảng biển và dịch vụ logistics, phấn đấu trở thành thành phố xanh, thành phố thông minh, hiện đại trước năm 2025 và đạt đô thị loại II trước năm 2030.
Quảng Yên hôm nay nằm trong khu vực kinh tế ven biển được Chính phủ phê duyệt với các cơ chế, chính sách ưu đãi, hứa hẹn thu hút nhiều nhà đầu tư lớn. Trong đó, năm khu công nghiệp đã được đầu tư xây dựng, gồm: Đông Mai, Sông Khoai, Nam Tiền Phong, Bắc Tiền Phong và khu công nghiệp Bạch Đằng đã và đang tiếp tục triển khai công tác giải phóng mặt bằng, xúc tiến đầu tư kết cấu hạ tầng. Các lĩnh vực y tế, giáo dục và đào tạo, khoa học và công nghệ, văn hóa, thể thao, thông tin truyền thông, giải quyết việc làm cho người lao động cũng tiếp tục được quan tâm và có nhiều kết quả rõ rệt.
Với bề dày truyền thống lịch sử và cách mạng, không chỉ Quảng Yên, mà ở mỗi vùng quê trên khắp đất nước ta, dưới ánh sáng Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng, mỗi cán bộ, đảng viên cùng nhân dân đang từng ngày nỗ lực cho những thắng lợi mới, như hào khí Bạch Đằng, như ngọn lửa Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thôi thúc.
