“Giữa lòng tăm tối” là câu chuyện do Charlie Marlow, một gã đàn ông châu Âu vốn mê thích bản đồ từ nhỏ, ưa lấy sự khám phá những vùng trống trên bề mặt quả địa cầu làm niềm vui sống, kể lại với các bạn về chuyến phiêu lưu vào sâu trong đất Congo thuộc Bỉ của mình. Một châu Phi với nhiều mầu đen dần hiện lên theo từng diễn biến câu chuyện của Marlow. Đen của những vạt rừng xanh sẫm, hùng vĩ, khổng lồ. Đen của những mặt sông bị sục bùn tận đáy. Đen của màn đêm như bịt lấy mắt người, man dại, bí hiểm. Và dĩ nhiên, đen của da châu Phi, thứ mầu đen bọc lấy những nhân dạng còm cõi đang chết mòn trong cuộc tận độ khai thác thuộc địa của những ông chủ thực dân da trắng. Marlow (hay chính là Joseph Conrad?) ái ngại trước những người châu Phi bản xứ, và không khinh bỉ họ. Không những thế, đôi lúc, gã còn khâm phục họ như khâm phục một hiện thể tuyệt vời của “cái sống”. Giữ tư cách một khách hải hồ không đứng về bên này cũng chẳng thuộc về bên kia, Marlow ghi nhận mọi sự kiện đã và đang diễn ra và suy ngẫm về chúng một cách điềm tĩnh, thậm chí lạnh lùng, theo kiểu một triết gia. Và gã thấy, cuộc đi sâu vào lòng châu Phi của gã chính là dấn thân vào “trái tim của một vùng tăm tối khôn cùng” - “Heart of Darkness”, cái tên của tác phẩm, trong nguyên tác Anh ngữ - và hơn thế, một vùng vô phương thấu hiểu. Trong mọi trường hợp, gã đều cố hiểu cái vùng tăm tối khôn cùng ấy, để rồi nhận ra tất cả đều là vô phương.
Châu Phi và sự thê thảm của nó, với Marlow, là vô phương. Nhưng nhờ nhìn vào châu Phi như nhìn vào một tấm gương, mà với Marlow, châu Âu và vị thế đắc thắng của nó cũng là vô phương. “Cuộc chinh phục Trái đất, phần lớn đồng nghĩa với việc chiếm đoạt của người khác mầu da hoặc mũi tẹt hơn tí chút, là thứ chẳng đẹp đẽ gì nếu nhìn thật kỹ. Cái duy nhất cứu vãn nó là một ý niệm…” (tr15, 16). Marlow từng triết lý như thế khi bắt đầu câu chuyện của mình. Nhưng mà ý niệm nào? Nỗi giày vò tâm trí này của Marlow được Joseph Conrad giải đáp, mà như không hề giải đáp, một cách cực kỳ phức tạp bằng nhân vật Kurtz, một người Đức giữ vai trạm trưởng trạm thu mua ngà voi. Kurtz là nhiều trong một: gã lái buôn lọc lõi, kẻ thực dân tàn bạo, người phiêu lưu gan dạ, nhà báo, nhà khoa học xuất sắc, một diễn thuyết gia thiên tài, một phù thủy da trắng đầy quyền năng đối với những người da đen, một nhà tư tưởng luôn khao khát thứ “công lý” theo cách nghĩ của riêng mình. Kurtz, cả cái sống và cái chết, đều kinh dị một cách huy hoàng, đầy ám ảnh.
(Tiểu thuyết “Giữa lòng tăm tối”, Joseph Conrad, Nham Hoa dịch, NXB Hội nhà văn & Công ty Tao Đàn, 2017).
