Phước Nhơn và An Nhơn là hai làng Chăm thuộc xã Xuân Hải, huyện Ninh Hải, tỉnh Ninh Thuận. Làng nằm cách quốc lộ số 1 về hướng tây non cây số, và nằm về hướng bắc thành phố Phan Rang - Tháp Chàm khoảng 10 km. Người dân Chăm ở đây thường sống dựa vào trồng lúa nước, chăn nuôi bò, làm rẫy trên mảnh đất đầy nắng gió, khô cằn và khắc nghiệt. Nhưng may mắn thay, ngoài nghề nông, bà con còn có nghề mẹ truyền con nối từ ngàn xưa, đó là thuốc nam dân tộc.
Nghề làm thuốc của người Chăm đã có từ lâu đời, nhưng nếu hỏi do đâu mà ra, thì không một ai trong làng nhớ nổi. Hầu như từ khi lập làng đã có nghề làm thuốc, cứ thế mẹ truyền con nối, hết đời này sang đời khác. Hiện nay toàn xã có hơn ngàn hội viên Đông y. Tất cả đều đã qua các lớp tập huấn chế biến dược liệu lấy từ thiên nhiên.
Người Chăm ở đây biết tận dụng các loại cây cỏ trong tự nhiên để làm thuốc chữa bệnh cứu người. Với sự hiểu biết về tâm sinh lý, đồng thời qua bí quyết do cha mẹ truyền lại, kết hợp với sự "mát tay" cá nhân, mà mỗi thầy thuốc chế biến thang thuốc theo kiểu riêng của mình. Họ biết biến những hoa lá, cây cỏ trong nhà và các lá cây họ kiếm chặt hái trong rừng tưởng không có ích, để trở thành những bài thuốc trị bệnh hiệu quả.
Với các bệnh thông thường, hầu như người Chăm Phước Nhơn từ già đến trẻ đều thuộc nằm lòng vài phương thuốc để phòng thân, hoặc phòng khi trong gia đình, hàng xóm bị ốm đau bệnh tật. Còn các loại bệnh ngặt nghèo nguy hại đến tính mạng như: rắn cắn, sốt rét, ung thư... thì cần đến các thầy thuốc tay nghề cao hơn.
Cây thuốc nam như một món quà của thiên nhiên ban tặng cho người dân Chăm. Hiện nay, con cháu trong làng đều được học làm thuốc từ cha mẹ, ông bà. Ban đầu họ theo cha mẹ lên rừng hái thuốc, rồi cách phân biệt các loại cây thuốc. Sau đó họ sẽ được ba mẹ, người lớn tuổi dạy lại về kinh nghiệm bắt mạch các chứng bệnh.
Cây thuốc nam ở làng Chăm, xã Xuân Hải đã được người dân chế thành những bài thuốc hay được lan truyền, nên bệnh nhân nhiều nơi khác tìm mua. Từ đó bà con bắt đầu nghĩ đến việc lấy nghề bốc thuốc làm kế sinh nhai, qua đó lưu truyền thành nghề truyền thống của người Chăm.
Ở góc chợ làng quê hay góc phố, người ta hay thấy người Chăm ngồi bốc thuốc. Người Xuân Hải thường đi chữa bệnh ở xa. Họ đi từ nam ra bắc, có khi sang cả Trung Quốc, Thái-lan, Lào và Cam-pu-chia. Mỗi đợt đi từ hai đến bảy, tám tháng trời mới quay về, nhất là vào các dịp lễ hội Ramưvan hay dịp Tết. Khi đã bán hết số thuốc đem theo, họ về làng lấy thuốc, nghỉ vài ngày lại đi.
Nghề thuốc gia truyền phát triển đã tạo nguồn thu ổn định cho người dân nơi đây. Bằng cách bán và bốc thuốc chữa bệnh trực tiếp, hay gián tiếp mà nhiều hộ gia đình đã có nguồn thu nhập đủ cho trang trải cuộc sống. Bà Lượng Thị Dãnh, người có nhiều năm làm nghề bốc thuốc, từng chữa lành các chứng bệnh khó trị, cứu mạng sống cho nhiều người, chia sẻ: Tôi năm nay đã 74 tuổi rồi. Tôi thường đi rất nhiều tỉnh trong nước để bốc thuốc chữa trị cho người bệnh. Nhiều người được tôi chữa khỏi đã giới thiệu cho người khác và họ gọi tôi là bà thầy mát tay.
Khi tôi đề cập đến tương lai của nghề này, bà tâm sự: Điều tôi quan tâm và lo lắng nhất hiện nay là nghề bốc thuốc có nguy cơ ngày càng mai một thất truyền, vì cây thuốc nam hiện nay rất hiếm.
Đó cũng là mối bận tâm của bà con Chăm ở làng này. Nguồn dược liệu tự nhiên ngày càng cạn kiệt trước cách khai thác "đào tận gốc, trốc tận rễ" của những người thiếu hiểu biết. Cho nên, muốn có bài thuốc hay, có khi nhiều người phải lên mãi vào miệt trên những vùng rừng núi Ninh Sơn, Ninh Phước hay Bắc Ái (Ninh Thuận), hoặc tận Lâm Đồng để tìm cây thuốc, mà có khi lặn lội trong rừng tìm mỏi mắt không ra...
Càng thấy, việc giữ gìn và bảo vệ nguồn tài nguyên thuốc nam là điều đáng quan tâm nhất hiện nay trong cộng đồng làng Chăm. Bởi chỉ làm được như vậy, làng nghề thuốc cổ truyền của người Chăm mới mong duy trì và phát triển.
