Đòi hỏi từ thực tế

Đi ai biết, ở ai hay?

Theo số liệu của Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD-ĐT), hiện có hơn 100 nghìn du học sinh (DHS) Việt Nam đang học tập ở nước ngoài, phần lớn là hệ đại học, cao đẳng. Trong đó, Bộ đang quản lý và cấp học bổng toàn phần hoặc bán phần chỉ hơn sáu nghìn DHS học tập tại 47 quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới. Đối với các DHS diện này, tỷ lệ tốt nghiệp đạt hơn 95%, trong đó hơn 70% đạt loại khá trở lên, và tỷ lệ trở về nước làm việc theo cam kết lên tới 97%, còn một số ở lại để học chuyển tiếp lên trình độ cao hơn.

Còn lại, hơn 90% DHS thuộc diện du học tự túc (DHTT). Nhưng khi được hỏi cụ thể lượng DHS này đang ở đâu, làm gì... thì ngành giáo dục không đưa ra được con số cụ thể.

Ông Nguyễn Xuân Vang, Cục trưởng Cục Đào tạo với nước ngoài, lý giải: "Hiện nay, công tác quản lý DHS đối với những trường hợp do các cơ quan khác cấp học bổng, được nước ngoài cấp học bổng trực tiếp và DHS tự túc còn nhiều hạn chế. Nguyên nhân là do thời gian qua chưa có quy định DHS diện này phải làm thủ tục với Bộ GD-ĐT, khi về nước thì chỉ một số ít có liên hệ, nộp hồ sơ báo cáo tốt nghiệp đến Bộ".

Báo cáo của Viện Giáo dục Quốc tế (Mỹ) cho thấy, năm 2012, Việt Nam xếp vị trí thứ tám trong số những quốc gia có số lượng sinh viên (SV) du học tại Mỹ đông nhất, và có vị trí thứ năm nếu tính riêng khu vực Đông Á (chỉ sau những nước rất đông dân như Trung Quốc, hoặc có thu nhập cao hơn Việt Nam rất nhiều lần như Hàn Quốc, Đài Loan và Nhật Bản).

Một báo cáo khác của tổ chức WENR (Mỹ) cho thấy số lượng SV Việt Nam du học ở Mỹ đã tăng liên tục trong những năm qua, từ khoảng 4.500 SV vào năm 2006 đến 15.500 SV vào năm 2012, tăng hơn 300% trong vòng bảy năm.

Nhiều nhà nghiên cứu lý giải, nguyên nhân lượng DHS ngày một đông không chỉ do "xu thế hội nhập" mà do người học chưa hài lòng với chất lượng giáo dục đại học trong nước. Theo nghiên cứu của Trung tâm Nghiên cứu giáo dục đại học và Nghề nghiệp (Viện KHGD Việt Nam), thực tế các trường đại học, cao đẳng trong nước mới chỉ đáp ứng khoảng 30% nhu cầu nhân lực chất lượng cao cho xã hội. Vì thế, các cơ quan, doanh nghiệp hiện đang có xu hướng tuyển dụng nhân sự từ nguồn du học để lấp đầy khoảng trống này. Bên cạnh đó, với số dân gần cả trăm triệu người, lại là một nước có dân số trẻ và truyền thống sẵn sàng đầu tư tối đa cho việc học, nước ta đang được tất cả các nước xuất khẩu giáo dục hàng đầu như Mỹ, Ô-xtrây-li-a, Anh,... quan tâm với tư cách là một thị trường quan trọng.

Sinh viên Việt Nam học ở Trường Bellrbys - College (Anh). Ảnh:KT

Sự lãng phí lên tiếng

Qua khảo sát ở nhiều trung tâm du học (TTDH), có đến hơn 80% bạn trẻ mong muốn được về nước làm việc sau khi hoàn thành khóa học. Vậy mà thống kê của Bộ GD-ĐT mới đây lại cho thấy một kết quả ngược lại -hơn 70% DHS tự túc đã lưu lại nước ngoài sau khi học xong, để tiếp tục học cao hơn hoặc tìm kiếm cơ hội làm việc ở nước sở tại.

Một trong những nguyên nhân được nhiều người chỉ ra là do môi trường làm việc trong nước chưa thật sự hấp dẫn các bạn trẻ. Còn vấn đề "chảy máu chất xám" trong giai đoạn hiện nay cũng đã được nhiều chuyên gia nhìn nhận một cách cởi mở hơn.

Theo đó, với DHS từ các nước đang phát triển như Việt Nam thì không nhất thiết phải về nước làm việc mới được coi là có đóng góp, bởi lẽ cái lợi mà họ học hỏi được còn nhiều hơn gấp bội. Trước hết, nền giáo dục đại học của các nước tiên tiến có chất lượng tốt hơn nhiều so với Việt Nam.

Người học không chỉ được tiếp cận với những kiến thức cập nhật nhất, được học hành trong những điều kiện tốt nhất về sách vở tài liệu, phòng thí nghiệm và trang thiết bị tối tân, mà còn có cơ hội học và sử dụng thành thạo một ngoại ngữ (ngôn ngữ của quốc gia mà họ chọn để theo học), được tiếp xúc và tương tác với các nhà khoa học hàng đầu, được giao lưu với bạn bè từ khắp nơi trên thế giới, và được trải nghiệm một nền văn hóa mới, một cuộc sống ở một thế giới văn minh hiện đại. Như vậy, nghiễm nhiên chúng ta được bổ sung thêm đội ngũ nhân lực chất lượng cao theo con đường DHTT mà Chính phủ đã không phải bỏ tiền ra đầu tư. Vấn đề quan trọng là, Nhà nước cần sớm có những biện pháp quản lý và hỗ trợ các DHS diện này, và một cơ chế phù hợp nhằm khai thác hiệu quả tiềm năng sẵn có của họ.

Đầu tư và trách nhiệm

Với những cái lợi vừa nêu, cùng với sự phát triển của đời sống kinh tế -xã hội trong nước, sẽ không lạ nếu ngày càng có nhiều người Việt Nam có nguyện vọng du học, cho dù có phải trả toàn bộ chi phí. Cũng cần nhấn mạnh rằng, đây là một sự đầu tư rất lớn. Chỉ riêng học phí cho một năm học ở Mỹ hoặc Ô-xtrây-li-a, chưa kể chi phí ăn ở và sinh hoạt, không thể tính dưới con số 20 nghìn USD, có nghĩa là học phí cho một tấm bằng đại học lên đến cả trăm nghìn đô-la Mỹ. Tốn kém là vậy, nhưng không phải ai cũng thành công trong cuộc đầu tư này.

Chưa có một thống kê cụ thể nào để có thể nói chính xác về tỷ lệ thất bại hoặc rủi ro của các DHS, nhưng những câu chuyện chia sẻ trong cộng đồng hoặc được đưa trên báo chí cho thấy con đường du học không phải là trải đầy hoa hồng. Đã có những trường hợp "xôi hỏng bỏng không", bỏ tiền bạc và thời gian ra để đi học mất vài năm mà cuối cùng không thể nào lấy được tấm bằng đành phải trở về nhà tay trắng, vì SV không đủ sức -cả ngoại ngữ lẫn chuyên môn - để theo đuổi ngành mình đã chọn. Nhẹ hơn là phải kéo dài thời gian học hơn dự tính, đồng nghĩa với việc phải tốn kém thêm tiền bạc và thời gian, dẫn đến việc gia đình phải vay nợ để trả tiền học cho con em mình, nếu không muốn phải bỏ dở việc học hành.

Một rủi ro thường gặp cũng xuất phát từ lỗi quản lý của Nhà nước, đó là những trường hợp DHS hoặc thân nhân không có khả năng tự tìm trường mà phải thông qua "môi giới" từ các TTDH. Họ phải bỏ ra một số tiền lớn để theo học ở những ngôi trường thường thường hạng hai, thậm chí cả những trường không hề được thừa nhận ngay tại nước chủ nhà.

Đây không chỉ là một sự lãng phí lớn đối với cá nhân người học và gia đình, mà còn là sự "chảy máu ngoại tệ" đối với quốc gia, khi nguồn ngoại tệ trong dân bị "thất thoát" ra ngoài chỉ để mua những "món hàng dỏm" không sử dụng được.

Trong một thế giới hội nhập ngày càng sâu rộng, con đường du học là cơ hội rộng mở với rất nhiều cá nhân.

Để những giấc mơ học vấn chính đáng ấy có thể thật sự đem lại kết quả như mong muốn, mỗi bạn trẻ và gia đình cần tỉnh táo, sáng suốt trong lựa chọn quyết định đầu tư. Song, cùng đó, cần có sự hỗ trợ hiệu quả từ phía các cơ quan chức năng, giúp hoạch định và cung cấp thông tin, cũng như hoàn thiện môi trường lao động để phát huy hết năng lực của nguồn nhân lực chất lượng cao đáng quý này.