Trân quý người làm đẹp ngôn ngữ dân tộc

Nhiều những người cầm bút, dù là tác giả tên tuổi đã được yêu mến qua thời gian dài, hay những gương mặt xông xáo, năng động, hoặc không ít người nhận là tay ngang, khi “nhúng chân” vào “hành trình trắng” đầy thách thức, đều tự thấy phải có trách nhiệm với những gì mà mình viết ra. Ở đó có đóng dấu bằng tên người, bằng danh dự không chỉ ở tư cách tác giả mà còn như một người sống tử tế trong mắt những người khác.

Hoạt động nghệ thuật tôn vinh Ngày thơ Việt Nam lần thứ 24 tổ chức tại Quảng Ninh. Ảnh: TÚ NHI
Hoạt động nghệ thuật tôn vinh Ngày thơ Việt Nam lần thứ 24 tổ chức tại Quảng Ninh. Ảnh: TÚ NHI

Bài viết này khép lại tuyến bài về lao động nhà văn, nghề văn, người sáng tác thơ ca, đăng tải trên Thời Nay thời gian qua, mong gửi chung một nguyện vọng của những người cầm bút. Rằng công việc âm thầm, “lao khổ” mà mê đắm này sẽ nhận được nhiều hơn sự trân trọng của công chúng, của xã hội.

1 Viết tiểu thuyết mệt lắm cháu ạ! - nhà báo, nhà văn Duy Ngọc tâm sự với tôi trong một sáng mưa phùn Hà Nội. Khung cảnh phố cổ mờ thoáng, mơ mộng bởi hơi nước có lẽ cũng không giảm được sự nhọc nhằn viết lách mà ông bộc bạch lúc này.

Tiểu thuyết đòi hỏi cốt truyện, diễn biến, phải quản lý và phát triển được các tuyến nhân vật, từng nhân vật trong câu chuyện… Suốt nhiều tháng trời cứ ở trong trạng thái suy nghĩ, viết, ban ngày, đêm hôm trằn trọc, có lúc bất chợt bật ra ý tứ, câu chữ nào là lao vào bàn phím viết ngay cho hết đã, hôm sau mới ngồi chỉnh sửa, chọn lọc, giữ cái gì, bỏ cái gì - ông nói, chú viết rất muộn so với những người khác, chỉ coi mình là “nghiệp dư” thôi, nhưng viết về vụ án liên quan đến cổ vật, phải đi hỏi nhiều lắm. Hỏi chuyện những người chơi cổ vật. Hỏi luật sư. Hỏi công an…

Kết quả tháng ngày trằn trọc của nghệ sĩ chơi nhạc, nghệ sĩ nhiếp ảnh Duy Ngọc là cuốn “Máu cổ vật” được NXB CAND ấn hành năm 2025. Ông vừa ra cuốn tản văn “Chuyện kể Hà Nội” (NXB Văn học và Liên Việt ấn hành) nữa, kể lể cà kê chuyện cũ Hà Nội những năm 60, 70, 80… cho “đỡ nhọc” hơn, mà như bình luận của nhà văn Nguyễn Văn Thọ về các tản văn trong này: “Bằng cách viết khá cụ thể, gợi hình, Duy Ngọc đã tạo nên những tấm ảnh mà ghép lại như các thước phim khá sinh động về nhiều mặt của Hà Nội một thời… Văn Duy Ngọc giản dị như món xôi đỗ xanh không màu mè có thể giúp mọi giai tầng làm một bữa sáng thanh đạm mà sự thanh bạch của nó còn có thể bày lên mâm Lễ trong mùng một, ngày rằm”.

2 Nhân nói chuyện viết về Hà Nội, tôi lại nhớ hình ảnh nhà văn Băng Sơn trong căn gác hẹp ở ngõ phố Ngô Thì Nhậm với tiếng lạch xạch máy chữ mà chính nhà văn Duy Ngọc nhớ lại hồi còn làm biên tập cho một tờ tạp chí, bác ấy gõ trên giấy pơ luya mỏng dính, có khi dùng giấy than xanh, gửi bản thảo đến lắm khi “rơi” mất dấu, vừa đọc vừa phải luận nữa cơ! Tôi thì nghĩ lại một lần đến phỏng vấn, bác Băng Sơn say mê bộc bạch niềm yêu Hà Nội hằng ngày của mình. Thường xuyên, bác đạp xe qua các phố, thong dong ngắm cửa nhà, tháp cổ, hàng cây, nghe mọi người kể chuyện… Có khi rẽ vào một tòa soạn nào đó gặp bạn viết, gửi bản thảo, xem có nhuận bút bài đã đăng chưa, bên chén trà trò chuyện văn chương, thế sự. Thế chính là để thấm, ngấm không khí đời sống và khởi động cho những bài tản văn, tùy bút mới khi trở lại bên chiếc máy chữ cũ kỹ của mình.

Ấn tượng với những căn phòng cũ như của nhà văn Băng Sơn, tôi còn nhớ khi đến những căn hộ của các nhà thơ Ngô Văn Phú - quay mặt ra đường Kim Mã, nhà văn Phong Thu - trong khu tập thể cũ trên phố Trương Hán Siêu, gần đó cũng là căn hộ cũ của nhà thơ Trần Lê Văn. Những bức tường bạc màu, bộ bàn ghế gỗ nhỏ kiểu cũ đã dùng lâu năm, những ngăn giá kín sách vở và các tập tài liệu bìa xanh, bìa nâu, các chủ nhân chữ nghĩa tóc bạc, bác Trần Lê Văn dáng dong dỏng, xương xương, bác Ngô Văn Phú hơi thấp đậm, bác Phong Thu gầy guộc, các bác cắm cúi bên giấy bút, những cuốn sách đang đọc dở mở ra trên bàn nước. Những người làm văn chương như thế làm việc… không có giờ hành chính, không lúc nào hết việc, cứ luôn luôn một ý tứ đang triển khai, những tập tài liệu cần tham khảo, một hai cuốn sách phải đọc, bài thơ đang viết, trang truyện chưa hoàn thành, một tập sách tuyển cho một giai đoạn cần phải soạn theo hợp đồng hợp tác với nhà xuất bản nào đó, hoặc như một tâm niệm phải hoàn thành với đồng nghiệp, với những chặng đường kháng chiến mình đã cùng bao người đi qua và những thập kỷ bao cấp chật vật sau này.

Tôi nghĩ đến cả căn hộ tuềnh toàng của nhà thơ Hoàng Nhuận Cầm ở phố Lò Đúc (Hà Nội) và “phục sức” lúc nào cũng quá đỗi giản dị của anh, nhưng lại trộn với một phong thái thường trực sôi nổi, hăng hái. Những người đọc thơ sôi sục như anh, thường xuyên ở trong “trạng thái thơ” đó khiến cho những người chung quanh khi tiếp xúc cũng cuốn vào cuộc sinh hoạt văn hóa. Để vun lên một Hoàng Nhuận Cầm tài hoa với những bài thơ lấp lánh tuổi trẻ, tuổi học trò là cả dòng chảy văn hóa gia đình từ người cha nhạc sĩ Hoàng Giác đến không gian phố phường, bờ bãi Hà Nội nuôi lớn tuổi thanh xuân và những năm tháng Văn khoa đại học Tổng hợp lãng mạn, tiếp đến những năm rời giảng đường cầm súng vào lửa đạn ác liệt tưởng không có ngày về.

172.jpg
Nhà thơ Trần Đăng Khoa đọc thơ trong Ngày thơ Việt Nam lần thứ 23 tổ chức tại Ninh Bình. Ảnh: HOÀNG HOA

3 Những ngày gần đây, nhiều người lắng đọng với những lễ kỷ niệm ân tình của 75 năm khoa Ngữ văn Trường đại học Sư phạm Hà Nội, 75 năm Văn khoa Trường đại học Tổng hợp trước kia, khoa Văn học Trường đại học KHXH&NV Hà Nội hiện nay. Khoa Văn Trường Nhân văn có tổ chức biên soạn cuốn sách “Văn khoa - Tổng hợp Chân dung và hồi ức” (NXB Giáo dục Việt Nam) của nhiều thế hệ người học văn gửi lòng yêu kính các thầy cô, trong đó có những tên tuổi học thuật uy tín của đất nước. Đọc các trang viết đồng môn và tự hào về những người đi trước, Trưởng khoa PGS, TS Nguyễn Thu Hiền viết: “Có người thầy biết mười bốn thứ tiếng châu Âu, dịch và xuất bản khoảng 30 tác phẩm gồm cổ học, văn học, ngôn ngữ học, triết học từ nhiều thứ tiếng (Trung, Anh, Pháp, Nga, Đức…) sang tiếng Việt, mà suốt những năm tháng khó khăn nhất, vẫn lặng lẽ ngồi làm nhân viên dịch thuật ở phòng tư liệu của Khoa. Có người thầy sức khỏe kém, phải sống bằng một phần ba dạ dày sau phẫu thuật, không đủ sức dấn thân vào các hoạt động xã hội nhưng lại là chủ biên chính của bộ “Từ điển văn học” cùng bộ “Lịch sử văn học Pháp” năm tập…”.

Cũng theo PGS, TS Nguyễn Thu Hiền, những bộ giáo trình, sách chuyên khảo, sách tham khảo đồ sộ, có tính khai phá, đặt nền móng về lý luận văn học đều được biên soạn trong giai đoạn thập niên 1960, 1970 và đến nay vẫn tiếp tục được nhắc đến như những công trình mang tính dẫn dắt trong hệ thống nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn của Việt Nam.

4 Nghề văn thật vô cùng, người văn rất đông đảo, sâu xa. Nhiều tác phẩm văn học qua mồ hôi, máu, tuổi trẻ đời người, sức lao động kiên trì và cả công lao chiến đấu đã góp nghĩa, góp từ ngữ cho đời sống xã hội, góp các giá trị tinh thần, đạo đức, nhân cách cho nhiều thế hệ người đọc. Bên cạnh đó, không thể thiếu các tác phẩm nghiên cứu, phê bình của các “bạn đọc tinh hoa” là các chuyên gia, nhà nghiên cứu, mở những lối đi cuốn hút cho “bạn đọc phổ thông” trên hành trình khám phá vẻ đẹp văn chương. Và nữa, là đội ngũ dịch thuật văn học, mở những cánh cửa lộng lẫy của tinh hoa văn học thế giới vào tâm hồn người Việt. Những con người làm văn, viết văn, sống bằng văn chương đó, cũng chính là những nhân vật tận tụy, nhẫn nại của tác phẩm đời mình, tác phẩm lớn cuộc đời chung, cần mẫn làm công việc chưng cất, chắt lọc những lấp lánh ngôn từ để thêu dệt nên một thế giới khác, kéo trí tưởng tượng bay cao, làm rung lên những suy tư, nỗi niềm để trong đời sống thực này, con người với nhau thêm trắc ẩn, bao dung và đùm bọc.

Trong những đánh giá nhiều chiều về nghiệp văn chương, người sáng tác hôm nay, có những tác động từ không ít góc nhìn thân thiện có, nghiêm khắc có, cả những khắt khe. Xét đến cùng, đều có gốc sâu xa là mong muốn người làm văn càng tử tế, tài năng hơn, tác phẩm của họ phải hay thật, đặc sắc thật, với những đóng góp cần được chứng minh sắc nét hơn trong đời sống. Nhưng có lẽ khi chưa đón nhận thật đủ đầy những thành quả ở tầm mong ước và lý tưởng như thế, chúng ta cần nhìn nhận và đón nhận người văn, nghề văn cũng như công việc sáng tạo văn học nghệ thuật nói chung bằng sự thân mến, khích lệ và chân thành gửi gắm kỳ vọng vào những con người khát khao làm đẹp cho lời ăn tiếng nói của dân tộc. Rất nhiều người văn, trong lao động của mình, đều là và ngày càng trở nên những con người đẹp.