1 Hình như có một “chất Văn” đã ám đọng vào những sinh viên từng “ở” qua mái nhà Văn khoa (Ngữ văn) Tổng hợp xưa, Văn học Nhân văn nay, để cứ nấn níu theo đi những năm tháng sau này, cả khi đã thành nghề, thành danh hay không, và khi đã xong thành quả với đời chung, đời mình, an hưởng hưu trí hay điền viên.
Đó là, ngoài tình yêu văn chương thì rộng hơn, là thói quen và tâm niệm sống sao cho nhân văn, văn hóa. Người xông pha bút giấy, bàn phím hay theo nghiệp giảng đường thì hăng say dâng đời những kết quả nghiên cứu, sáng tác, viết lách; sẻ chia những ý kiến lịch thiệp nhưng mạnh mẽ về giữ gìn văn chương, văn hóa của dân tộc, của đất nước sao cho sáng, đẹp. Người lặng thầm, yên phận hơn với nghề gõ đầu trẻ nơi xa hay cán bộ, viên chức văn hóa, xã hội và cả những công tác đoàn thể khác thì cũng giữ lấy nếp sống, nếp ứng xử yêu văn học, có văn hóa cho cuộc đời, công việc của mình.
Vài cảm nhận đó, chúng tôi nhận được từ những bạn hữu hay các thế hệ đi trước là cựu sinh viên Văn khoa trong nhiều năm qua khi bước ra cuộc đời. Muôn mặt mưu sinh, tồn tại, phấn đấu và thăng tiến, biết bao nhiêu thứ cứ ràng buộc, lôi kéo một con người. Nhưng qua trò chuyện, sẻ chia, thấy rõ cái ý thức giữ gìn nét văn, chất văn, tinh thần Văn khoa đó.
2 Chất văn, như nhiều lứa cựu sinh viên đã nuôi giữ, không nói thành lời nhưng vẫn thể hiện ra thành hành động. Đó là sự hào hiệp, tinh thần nâng đỡ, sẻ chia của người đi trước với các lớp đàn em và giữa những “người Văn khoa” nói chung. Nhiều năm, được gặp gỡ, quen biết với nhiều cựu sinh viên các khóa trước, đang dạy học, nghiên cứu, làm xuất bản, và nhiều hơn cả là công tác ở các báo, như Báo Nhân Dân, VOV, VTV, HàNộimới, Kinh tế đô thị, Nông thôn ngày nay, Tiền phong, Lao động, Văn hóa, hay các NXB Văn học, Phụ nữ Việt Nam, các viện Văn học, Hán Nôm và một số trường đại học… chúng tôi nhận rõ ý thức kết nối giữa mọi người, nhiều khi như những trách nhiệm tự nhận lấy. Nhiều trường hợp ổn định công tác, tìm một việc để làm, hay thêm những phần việc chung, những thành quả mới…, chính một phần có sự mở lòng, hỗ trợ giữa những người đồng môn, đồng khoa. Việc có chung những bài giảng Văn năm xưa, chung những kỷ niệm nơi giảng đường Thanh Xuân, Mễ Trì, ký túc xá “Mê-tờ-ri” (Mễ Trì), đặc biệt là chung những thầy cô đáng kính về đức và về nghề, như những dấu cộng để “kết dính” các cựu sinh viên với nhau. Nhà báo Lại Bá Hà hiện cộng tác tại cơ quan Báo và phát thanh, truyền hình Hà Nội là một trong những hạt nhân đó với nhiều năm thường xuyên trao đổi, gợi mở, hỗ trợ công việc và phần việc cho những người em thế hệ sau mình. Anh cùng nhiều người khác khó kể hết tên như nhà báo Trần Nhật Minh, nguyên Trưởng ban Văn học - Nghệ thuật (VOV6), Giám đốc NXB Phụ nữ Việt Nam Khúc Thị Hoa Phượng, nhà báo Nguyễn Anh Vũ (từng công tác ở NXB Văn học, báo Văn hóa và mới phụ trách một đơn vị của ngành văn hóa)… cũng đều là những trường hợp tích cực kết nối, hỗ trợ “khoa cũ” nhân những ngày hội việc làm, diễn đàn nghề nghiệp cho sinh viên, một số sự kiện văn hóa do thầy trò của khoa tổ chức, nhất là những đợt kiến tập, thực tập, giúp sinh viên Văn khoa có cơ hội tốt để rèn luyện thực tế.
Và như nhiều người từng bộc bạch, chính một phần bởi sự tận tụy với nghề hay cách sống quan tâm, chăm lo rất đỗi thân tình đối với học trò của các thầy, cô qua nhiều thế hệ như Đặng Anh Đào, Lê Hồng Sâm, Trần Đình Hượu, Chu Xuân Diên, Nguyễn Văn Khỏa, Phạm Quang Long, Nguyễn Kim Sơn, Nguyễn Hùng Vĩ… mà các cựu sinh viên khi trưởng thành lại cảm thấy mình cần phải noi gương, cần có trách nhiệm với lớp người sau.
3 Ngày hội khoa sôi nổi, kỷ niệm 70 năm từ dòng chảy Khoa Ngữ Văn, Trường đại học Tổng hợp Hà Nội xưa đến hôm nay, và đón nhận Huân chương Lao động hạng Ba, cuộc hội tụ của rất đông cựu sinh viên, rất nhiều lớp qua các khóa, như một bảng màu bừng thắm lên của chất Văn đó trong đời sống hôm nay. Cuộc sống mà thực tế bộn bề, ngổn ngang càng đòi hỏi phải có thêm những dòng chảy văn học nghệ thuật để tưới tắm, nuôi giữ những giá trị tốt đẹp của con người, trong xã hội. Và như “cam kết” của PGS, TS Nguyễn Thu Hiền, Trưởng khoa Văn học - Trường đại học Khoa học xã hội và nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội, những người gánh vác hôm nay quyết giữ gìn, thúc đẩy mạch chảy hàn lâm, hướng đi đa ngành-liên ngành, phát huy vị trí, tiếng nói lĩnh vực văn học trong đời sống…, thì hưởng ứng mục tiêu đó chính là “cam kết ngầm” của rất đông các thế hệ học trò Văn khoa. Sự trở về, tụ hội, đồng tổ chức, tham dự vào nhiều hoạt động kỷ niệm bảy thập kỷ một mái nhà chung, từ văn nghệ cho đến học thuật, hỗ trợ thiết thực… là dẫn chứng cho mạch Văn, chất Văn đang được tiếp nối.
Chúng tôi cứ bồi hồi ngắm những công trình nghiên cứu, những cuốn sách của các thầy cô Văn khoa đặt trên hai dãy bàn dài trong nhà trưng bày; và ngắm dáng thầy - nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ vai đeo ba-lô, tay “cầm giúp” những túi quà cho ai đó đồng môn, thoăn thoắt đi lại trong ngày họp mặt. Càng cảm thấy còn nhiều lắm những việc phải làm, với một khoa đào tạo có bề dày thành tựu, với lớp lớp những cánh chim Văn khoa đã tỏa ra khắp bầu trời, với mỗi người học Văn, vì sự lan tỏa của chất Văn vào cuộc sống.