Biến game thành nguồn lực tăng trưởng

Văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần mà còn là nguồn lực nội sinh và động lực tăng trưởng kinh tế. Game Việt được kỳ vọng góp phần tạo sự phát triển bứt phá cho công nghiệp văn hóa.

Hình ảnh tại sự kiện Vietnam GameVerse 2026.
Hình ảnh tại sự kiện Vietnam GameVerse 2026.

Theo ông Vũ Tú Thành, quyền Giám đốc điều hành khu vực kiêm Trưởng đại diện Việt Nam của Hội đồng Kinh doanh Hoa Kỳ - ASEAN, 20 năm trước, trò chơi trực tuyến chủ yếu bị nhìn từ mặt tiêu cực. Nay Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định trò chơi điện tử là lĩnh vực công nghiệp văn hóa cần phát triển có trọng tâm, trọng điểm; Nghị quyết số 28/2026/QH16 của Quốc hội, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, dành ưu đãi thuế cho trò chơi có nội dung giáo dục, quảng bá văn hóa, lịch sử Việt Nam.

Sức hút từ bản sắc văn hóa Việt

Tranh thủ thời gian rảnh rỗi, tháng 9/2025, một nam sinh viên (sinh năm 2003) Trường Công nghệ Thông tin và Truyền thông (SoICT), Đại học Bách khoa Hà Nội bắt tay viết một trò chơi trên chiếc máy tính cũ. Hơn một tháng sau, trò chơi được đưa lên mạng, cho phép tải miễn phí với tên "Tiệm phở của anh Hai" (Brother Hai's Pho Restaurant); tác giả được biết đến với biệt danh Marisa0704.

Trong game này, "Tiệm phở của anh Hai" có cách bài trí giản dị với nền gạch bông, tường sơn màu lá mạ, bàn nhựa xanh, lọ ớt, ống đũa để sẵn trên bàn, tờ rơi khoan cắt bê-tông... Tại lễ trao Giải thưởng Game Việt Nam trong khuôn khổ Ngày hội Game Việt Nam 2026 (Vietnam GameVerse) ở Thành phố Hồ Chí Minh vào tháng 5, "Tiệm phở của anh Hai" đã nhận hai giải: Game độc lập Việt xuất sắc và Game Việt của năm. Tiếp đến, tháng 7, tác giả Marisa0704 phát hành tiếp "Bánh mì Bách khoa", khai thác câu chuyện một sinh viên bán bánh mì trước cổng parabol.

Marisa0704 không phải trường hợp cá biệt. Năm 2024, "Chạy trốn phồn hoa" phong cách đồ họa pixel cổ phong do Trần Tuấn Hiệp (sinh năm 2001, phụ trách hình ảnh) và Phạm Duy Phúc (sinh năm 1999, phụ trách lập trình) phát triển đã lồng ghép các danh lam thắng cảnh và kiến trúc truyền thống Việt Nam như cầu ngói Thanh Toàn (Huế), Thủy Đình (Hà Nội), đình cổ Hương Canh (Phú Thọ) hay Tháp Chăm Poshanu (Lâm Đồng)... Game này trở thành trò chơi Việt duy nhất được Apple nêu tên trong chiến dịch tôn vinh tài năng sáng tạo Đông Nam Á.

Tại chung kết chương trình tìm kiếm dự án GameHub (Ngày hội Game Việt Nam 2026), 10 nhóm thuyết trình trước nhà đầu tư hầu hết đều dùng chất liệu văn hóa trong nước như "Long Quân trở lại: Thủy Tinh" đặt chuyện Sơn Tinh - Thủy Tinh trong bối cảnh Hà Nội hôm nay; "Xóm nhỏ tuổi thơ" dựng lại nhịp sống một làng ven biển những năm 1995-2010. Còn "Sao tháng Tám" khai thác giai đoạn lịch sử năm 1945 làm bối cảnh. Nhóm làm "Hào khí Đông A" còn tìm hiểu lễ phục, chiến phục, kiến trúc thời Trần cho trò chơi.

162.jpg
Lễ vinh danh Giải thưởng Game Việt Nam 2026.

Kết quả chưa tương xứng tiềm năng

Hiện trò chơi Việt tập trung ở ba dòng chủ lực là mô phỏng (simulation), giải đố (puzzle) và arcade (trò chơi hành động đơn giản), đặc điểm chung là dễ làm, dễ chơi nhưng khó giữ chân người chơi. Nhiều ý kiến đã chỉ rõ các điểm yếu: Doanh thu trung bình trên mỗi người dùng thấp, khả năng tự phát hành hạn chế, thiếu những thương hiệu trò chơi giữ được người chơi lâu dài. Ông Mike Fischer, giảng viên thỉnh giảng Đại học Nam California (Mỹ), khuyến nghị người làm game Việt khai thác văn hóa, lịch sử của mình để tạo trải nghiệm có cá tính, từ đó có một lớp người chơi trung thành.

Theo hãng phân tích AppMagic, trong quý II/2025, trò chơi "Screwdom" của một studio Việt đứng thứ hai thế giới về doanh thu trong dòng game kết hợp, tức loại trò chơi vừa thu từ quảng cáo vừa bán vật phẩm. Dù vậy, không ít doanh nghiệp vẫn sống bằng gia công hoặc làm dịch vụ cho hãng nước ngoài, trong khi phần giá trị lớn nhất của ngành nằm ở quyền sở hữu sản phẩm. Nếu vẽ thuê một nhân vật thì người thực hiện chỉ nhận tiền công một lần; nhưng nếu làm chủ nhân vật ấy thì cơ hội thu tiền nhân lên nhiều lần, từ trò chơi, phim, truyện tranh đến đồ lưu niệm.

Trò chơi trực tuyến có vòng đời ngắn, phải ra mắt nhanh cho kịp thị hiếu, trong lúc khâu thẩm định, cấp phép có thể kéo dài ba, bốn tháng. Khó khăn tiếp theo là thuế và vốn. Báo cáo về ngành game Việt Nam do Hội đồng Kinh doanh Hoa Kỳ - ASEAN công bố ngày 5/6/2026 ghi nhận nhiều công ty game, công ty khởi nghiệp công nghệ Việt chuyển pháp nhân sang Singapore, Malaysia. Cái khó thứ ba là về nhân lực. TS Cao Minh Thắng, Viện trưởng Công nghệ thông tin và Truyền thông CDIT thuộc Học viện Công nghệ Bưu chính - Viễn thông, cho rằng việc đào tạo lâu nay còn rời rạc giữa lập trình và mỹ thuật. Muốn làm trò chơi lớn, hiện đang rất thiếu người làm cinematic (dựng các đoạn phim trong trò chơi).

163.jpg
Sự kiện Vietnam GameVerse 2026 thu hút đông đảo người tham gia.

Giữ hành lang cho sân chơi lành mạnh

Dự thảo nghị định sửa đổi, bổ sung Nghị định số 147/2024/NĐ-CP về quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ internet và thông tin trên mạng (dự thảo) dự kiến cắt giảm 22/36 thủ tục hành chính, tương đương 61% tổng số thủ tục trong lĩnh vực internet và trò chơi điện tử so với quy định hiện hành và lần đầu có chính sách khuyến khích riêng cho trò chơi do doanh nghiệp Việt Nam làm ra. Theo dự thảo, để được khuyến khích, trò chơi phải do doanh nghiệp thành lập theo pháp luật Việt Nam sản xuất và nắm quyền sở hữu trí tuệ, ít nhất 30% nhân sự trực tiếp làm là lao động Việt Nam có hợp đồng. Kịch bản phải có ít nhất ba yếu tố thể hiện bản sắc, như trang phục, kiến trúc, phong tục, lễ hội, nghệ thuật truyền thống, ẩm thực. Trò chơi đủ điều kiện được phát hành thử nghiệm không cần giấy phép, chỉ phải thông báo trước mười ngày. Theo Nghị quyết số 28/2026/QH16, thu nhập từ những trò chơi này được miễn thuế thu nhập doanh nghiệp hai năm, giảm 50% trong bốn năm tiếp theo; chuyên gia trực tiếp làm game được ưu đãi tương tự về thuế thu nhập cá nhân. Một hội đồng gồm chuyên gia, nhà khoa học và đại diện cơ quan quản lý về văn hóa, lịch sử sẽ thẩm định từng sản phẩm.

Như vậy, cánh cửa cho game Việt đã mở rộng hơn trước, song vẫn còn không ít thách thức. Thí dụ trò chơi "Tiệm phở của anh Hai" xét về nội dung, danh mục trong dự thảo hiện có cả ẩm thực, phong tục nên trò chơi sẽ có cơ hội được nhận ưu đãi. Tuy nhiên, xét về chủ thể, theo dự thảo, sản phẩm của cá nhân chưa lập doanh nghiệp vẫn đứng ngoài các quy định được hưởng sự khuyến khích. Nhiều nhóm làm game độc lập thường chỉ có vài người cũng sẽ gặp khó trong việc hưởng ưu đãi, trong khi không ít ý tưởng mới lạ đến từ họ. Do đó nếu có một cơ chế tạo điều kiện thuận lợi đối với cá nhân, nhóm nhỏ, sẽ tránh bỏ sót tài năng.

Năm 2024, Học viện Công nghệ Bưu chính - Viễn thông mở chương trình Thiết kế và Phát triển game, chương trình đại học chuyên sâu về game đầu tiên ở Việt Nam, mỗi năm tuyển khoảng 200 sinh viên, dạy từ lập trình, thiết kế, viết kịch bản đến đồ họa. Ngày 24/9/2026, Viện Công nghệ thông tin và Truyền thông CDIT thuộc Học viện đón tân sinh viên năm 2026. Năm học này hệ thống đào tạo về game mở hai chương trình mới, gồm Thiết kế đồ họa Game (Game Art) và Công nghệ công nghiệp văn hóa (Định hướng điện ảnh số). Đến nay, viện đã triển khai hơn 20 dự án game có sinh viên tham gia, doanh nghiệp dẫn dắt, trong đó hơn 10 sản phẩm được đưa lên các kho ứng dụng, đạt hơn 1 triệu lượt tải, tạo ra doanh thu đáng kể.

Thời gian thử nghiệm game tối đa 30 ngày, được gia hạn một lần với trò chơi văn hóa, lịch sử, hai lần với trò chơi giáo dục và không quá 5.000 tài khoản. Với một trò chơi kể chuyện trên máy tính, chừng ấy có thể đủ, nhưng với trò chơi di động miễn phí, vốn là lợi thế của xưởng Việt, chỉ vài nghìn tài khoản khó cho biết người chơi có ở lại lâu và có chấp nhận trả tiền hay không. Ông Nguyễn Quang Đồng, Viện trưởng Nghiên cứu chính sách và phát triển truyền thông, đề nghị chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm có chọn lọc: Phân loại trò chơi theo mức độ rủi ro để giảm thủ tục cho nhà sản xuất.

Đối với doanh nghiệp đặt pháp nhân ở nước ngoài, hiện dự thảo quy định ưu đãi thuế chỉ tính trên thu nhập từ trò chơi văn hóa, giáo dục, được hội đồng công nhận, trong khi phần lớn doanh thu của họ đến từ trò chơi giải trí bán ra thế giới. Các doanh nghiệp cho biết, quy định thuế với nguồn thu quốc tế kém hấp dẫn hơn so với nơi họ chọn đặt trụ sở. Muốn thu hút họ quay về, chính sách thuế và đầu tư cần nhìn game như một mặt hàng xuất khẩu.

Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đặt mục tiêu doanh thu trò chơi điện tử trên mạng trong nước đạt khoảng 25 nghìn tỷ đồng vào năm 2030, tương đương 1 tỷ USD, đứng thứ ba Đông Nam Á. Để hiện thức hóa mục tiêu này, cần sự phối hợp đồng bộ và phát huy trách nhiệm giữa các cấp ngành, doanh nghiệp và cộng đồng sáng tạo game.