Cái “hồn” người Nùng Dín
Tuổi đã cao, nhưng ông Chủ nhiệm Câu lạc bộ Dân ca Nùng Dín huyện Mường Khương vẫn tâm huyết lưu giữ, truyền bá nét đẹp văn hóa dân tộc Nùng Dín (một nhánh địa phương của dân tộc Nùng). Ông Hòa cho biết: “Nét văn hóa đặc biệt nhất của người Nùng Dín chính là làn điệu dân ca. Nó gắn bó với chúng tôi từ cuộc sống sinh hoạt, sản xuất, như là linh hồn của dân tộc chúng tôi. Làn điệu dân ca ăn sâu vào trong tiềm thức và trái tim mỗi người Nùng Dín. Họ dùng điệu dân ca để giao tiếp, giãi bày tâm sự hay tình yêu nam nữ, tình yêu quê hương đất nước”.
Dân ca Nùng Dín được trình bày dưới hình thức thơ năm chữ, nội dung được lấy từ cuộc sống lao động và sinh hoạt hằng ngày. Đó là sản phẩm trí tuệ của tập thể, của nhiều tác giả. Những làn điệu được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, nối tiếp nhau sáng tác, thay đổi nhưng vẫn giữ được bản sắc riêng.
Do không có chữ viết riêng ghi lại nên các làn điệu dân ca Nùng Dín được truyền miệng. Qua nhiều thế hệ, tuy có mai một, thất lạc nhưng nhìn chung tổng thể dân ca Nùng Dín tập trung vào năm chủ đề chính: hát giao duyên, hát mâm cỗ, hát chúc mừng, hát chính sự và hát tự sự. Dân ca Nùng Dín có khoảng 32 bài mang tính chất cố định. Những bài còn lại thì đều dựa vào tính sáng tạo của cá nhân để tạo ra bài hát của mình cho phù hợp xã hội mới.
Hơn cả tình yêu
Ông Hòa yêu thích và say mê dân ca Nùng Dín từ khi còn nhỏ. Bố mẹ của ông đều là những nghệ nhân hát dân ca giỏi nên ông học hát từ rất sớm. “Không chỉ từ bố mẹ, tôi luôn chủ động học hỏi từ những lớp người đi trước. Đối với tôi, học hành là chuyện cả đời, sẽ không thừa khi nhận được sự chỉ bảo của người khác”, nghệ nhân già tâm sự.
Năm 1986, ông Hoàng Xín Hòa còn công tác, nhưng đã tìm đến nghệ nhân Lùng Dỉ Quáng ở thôn Lủng Phạc, xã Nấm Lư để xin được học hát dân ca. Trước đây, ông cũng đã theo các anh chị đến tham gia các lễ hội, các cuộc thi hát. Ông tích lũy được vốn tri thức sâu rộng về bản sắc văn hóa dân tộc và đã sưu tầm được 48 bài hát cổ của dân tộc Nùng Dín. Vào năm 2012, ông Hòa vận động thành lập Câu lạc bộ Dân ca Nùng Dín. Ông đi từng thôn, từng nhà để tìm những người biết hát và thuyết phục họ gia nhập câu lạc bộ. Phần lớn đều đã cao tuổi, điều kiện sức khỏe hạn chế nên việc vận động gặp nhiều khó khăn. Bà Lùng Chín Dỉ (74 tuổi, ở thôn Nấm Ọoc, xã Nấm Lư), một thành viên câu lạc bộ nhớ lại: “Người Nùng Dín nào cũng yêu dân ca của dân tộc, chỉ là cái hoàn cảnh nó có cho mình thực hiện tình yêu đấy không thôi. Khi ông Hòa mời, tôi cũng đã phân vân nhiều vì còn chuyện gia đình, con cháu phải lo mà sức cũng không còn khỏe như trước. Ông Hòa thuyết phục tôi nhiều lắm, nhờ vậy mà tình yêu dân ca được đánh thức”.
Ông Hòa còn đề xuất Hội Người cao tuổi xã cùng bà con ủng hộ giúp câu lạc bộ tiếp tục được hoạt động. Đến nay, chưa có địa phương nào làm được như xã Nấm Lư. Dù đời sống chưa đủ no ấm nhưng người dân vẫn ủng hộ để giữ được các điệu dân ca truyền thống. Năm 2013, ông Hòa được Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam công nhận danh hiệu “Nghệ nhân dân gian” trong việc thực hành và truyền dạy dân ca Nùng Dín. Sau đó vào năm 2015, ông được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú vì có nhiều đóng góp trong công tác bảo tồn và phát triển nền văn hóa. Ông luôn nhận rõ rằng, đối với “linh hồn” dân tộc là điệu dân ca Nùng Dín thì không chỉ có tình yêu, niềm say mê mà còn phải có cả trách nhiệm, và ông quyết không để dân ca mai một.
Nể trọng ông Hòa, Phó Bí thư Đảng ủy kiêm Chủ tịch Hội đồng nhân dân xã Nấm Lư Hoàng Đức Hải nói: “Trên địa bàn huyện Mường Khương chưa ai có thể làm được như ông Hòa trong việc lưu giữ làn điệu dân ca Nùng Dín cả. Từ những việc ông cùng câu lạc bộ đã thực hiện thì tất cả mọi người đều có thể nhìn thấy tình yêu sâu sắc của họ dành cho dân ca Nùng Dín”.
Khi nhắc đến hoạt động câu lạc bộ, ông Hòa còn trăn trở: “Các thành viên ai cũng muốn truyền dạy cho đời con cháu. Câu lạc bộ dạy hát đều miễn phí. Dù vậy, nhiều người vì hoàn cảnh gia đình, khó khăn nên không thể kiên trì sinh hoạt đều”.
