Con đường đầu tư cho tương lai

Đọc gì và như thế nào?

Trong thời đại mạng xã hội chiếm lĩnh không gian sống, lượng thông tin con người tiếp nhận mỗi ngày lớn hơn rất nhiều so với giai đoạn trước, nhưng phần lớn trong số đó lại là những thông tin ngắn, được thiết kế để thu hút sự chú ý tức thời. Nhiều nhà nghiên cứu gọi đây là hiện tượng “đọc lướt”, một dạng tiếp nhận thông tin đặc trưng của thời đại internet. Không ít người nắm bắt nhanh các xu hướng đang thịnh hành trên mạng xã hội, biết hàng loạt sự kiện đang diễn ra trong nước và thế giới, nhưng lại gặp khó khăn khi phải tập trung đọc một cuốn sách dài, một công trình nghiên cứu chuyên sâu hoặc một văn bản có dung lượng lớn. Sự thay đổi ấy tác động lớn đến thói quen đọc và ảnh hưởng trực tiếp đến phương thức tư duy. Khi mọi thông tin đều xuất hiện trước mắt với tốc độ chóng mặt, khả năng kiên nhẫn theo đuổi một suy nghĩ sâu rất dễ bị bào mòn. Tri thức, vì thế, lại có nguy cơ bị thay thế bằng những mảnh thông tin rời rạc, thiếu sự kết nối và chiều sâu.

Mặt khác, các nền tảng số hiện nay được xây dựng dựa trên những thuật toán ngày càng tinh vi, hướng tới mục tiêu tối đa hóa thời gian tương tác của người dùng. Mỗi thông báo, mỗi đoạn video ngắn, mỗi lượt thích hay bình luận đều tạo ra những kích thích liên tục đối với não bộ, khiến con người có xu hướng tìm kiếm cảm giác mới trong thời gian ngắn. Khi thói quen đó hình thành, việc ngồi yên hàng giờ với một cuốn sách dày chỉ gồm những con chữ dày đặc trở nên khó khăn hơn. Nhiều người thừa nhận: Ngay cả khi đang đọc sách, họ vẫn liên tục bị thôi thúc với việc phải cầm lấy điện thoại, nhận các thông báo mới.

Hệ lụy sâu xa hơn là nguy cơ suy giảm năng lực đọc sâu, một trong những nền tảng quan trọng của tư duy phản biện. Đọc sâu ngoài việc tiếp nhận thông tin còn là quá trình phân tích, đối chiếu, phản biện và tự hình thành nhận thức. Khi khả năng này suy yếu, con người dễ bị cuốn theo những cảm xúc tức thời, dễ bị dẫn dắt bởi các luồng thông tin thiếu kiểm chứng và khó nhìn nhận vấn đề một cách thấu đáo, toàn diện. Trong bối cảnh tin giả, thông tin sai lệch và các thủ đoạn thao túng nhận thức xuất hiện ngày càng nhiều trên không gian mạng, năng lực đọc sâu càng trở thành một yêu cầu thiết yếu đối với mỗi cá nhân. Vì một xã hội thiếu khả năng đọc sâu cũng là một xã hội dễ tổn thương trước những tác động tiêu cực của môi trường truyền thông số.

Sở dĩ đọc sách vẫn giữ được giá trị dù ở thời kỳ nào, bởi đây là hành trình đòi hỏi sự tập trung, tĩnh lặng và đối thoại với chính mình. Một cuốn sách hay sẽ giúp mở rộng thế giới tinh thần, bồi đắp khả năng suy luận, năng lực phản biện và chiều sâu cảm xúc. Những giá trị ấy rất khó được thay thế bằng các nội dung tiêu thụ nhanh vốn chỉ hướng đến sự chú ý mang tính nhất thời.

Một thách thức khác cũng cần được nhắc tới là sự thay đổi môi trường hình thành thói quen đọc. Trước đây, gia đình thường là nơi trẻ em tiếp xúc đầu tiên với sách. Hình ảnh cha mẹ đọc báo, đọc sách, trò chuyện với con về sách tạo nên sự truyền dẫn tự nhiên về tình yêu tri thức. Ngày nay, trong nhiều gia đình, điện thoại thông minh hiện diện thường xuyên hơn sách. Nhiều trẻ em tiếp xúc với màn hình từ rất sớm như một công cụ giải trí quen thuộc, trong khi thời gian dành cho sách bị thu hẹp. Nếu thiếu sự định hướng phù hợp từ gia đình và nhà trường, việc hình thành thói quen đọc sâu sẽ ngày càng khó khăn.

Khi công nghệ đồng hành

Các hội sách, đường sách, thư viện cộng đồng, không gian đọc mở tại nhiều địa phương vẫn thu hút đông đảo người dân tham gia. Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam hằng năm đã trở thành một sự kiện có sức lan tỏa rộng khắp, góp phần khơi dậy tinh thần học tập suốt đời, xây dựng thói quen đọc trong gia đình, nhà trường và cộng đồng.

Những năm gần đây, văn hóa đọc đang nỗ lực tìm cách thích nghi với công nghệ. Sách điện tử, sách nói, thư viện số, kho học liệu trực tuyến đang mở rộng đáng kể không gian đọc. Nhiều thư viện công cộng đẩy mạnh số hóa tài liệu, xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung và kết nối liên thông giữa các địa phương, nhờ đó, người dân ở vùng sâu, vùng xa cũng có điều kiện tiếp cận nguồn tài nguyên tri thức phong phú mà trước đây rất khó tiếp cận. Sự phát triển của các cộng đồng đọc sách trên không gian mạng cũng mang lại những hiệu ứng tích cực. Nhiều câu lạc bộ đọc sách trực tuyến thu hút hàng chục nghìn thành viên tham gia. Công nghệ không làm mất đi nhu cầu đọc; điều thay đổi là phương thức tiếp cận và chia sẻ tri thức.

Để văn hóa đọc thật sự đồng hành cùng thời đại số, điều quan trọng là xây dựng được một hệ sinh thái khuyến đọc phù hợp với nhịp sống mới. Gia đình vẫn là nơi đặt những viên gạch đầu tiên cho văn hóa đọc. Trẻ rất khó yêu sách nếu trong ngôi nhà của mình không có sách, bố mẹ ngồi xem ti-vi,

lướt điện thoại thay vì đọc sách. Thói quen đọc thường được hình thành từ những điều giản dị nhất: Một giá sách nhỏ trong không gian sinh hoạt chung của gia đình, bố mẹ con cái cùng thảo luận về một cuốn sách, những món quà sách tặng cho con vào những dịp ý nghĩa. Những điều nho nhỏ ấy sẽ “ươm mầm”, tạo nên nền tảng lâu dài, vững chắc cho văn hóa đọc.

Nhà trường cũng cần thay đổi cách tiếp cận đối với hoạt động đọc. Đọc sách không nên chỉ được xem là nhiệm vụ bổ trợ cho việc học mà cần trở thành một phần của quá trình hình thành nhân cách và năng lực tư duy. Thay vì áp đặt danh mục đọc theo khuôn mẫu, thầy cô cần tạo điều kiện để học sinh lựa chọn sách phù hợp với sở thích, đồng thời khuyến khích các hoạt động trao đổi, thảo luận, chia sẻ cảm nhận sau khi đọc, đa dạng hình thức như sân khấu hóa tác phẩm văn học, giúp việc đọc trở thành trải nghiệm khám phá, tạo sự hứng thú.

Ở phạm vi rộng hơn, việc phát triển các không gian đọc cộng đồng cần tiếp tục được quan tâm, trở thành những điểm hẹn văn hóa, nơi kết nối con người với tri thức và với nhau. Đặc biệt, cần khai thác hiệu quả sức mạnh của truyền thông đa nền tảng trong việc lan tỏa giá trị của sách. Podcast, video giới thiệu sách, các chương trình trò chuyện với tác giả, những nội dung tương tác về văn hóa đọc trên mạng xã hội có thể trở thành chiếc cầu nối đưa người trẻ từ màn hình đến với những trang sách.

Giữa thời đại trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và những thuật toán ngày càng thông minh, năng lực đọc sâu vẫn là một trong những năng lực cốt lõi làm nên giá trị của con người. Máy móc có thể xử lý dữ liệu với tốc độ vượt trội, nhưng khả năng suy tư, chiêm nghiệm, phản biện và sáng tạo vẫn bắt nguồn từ quá trình tích lũy tri thức bền bỉ của con người. Vì thế, câu chuyện văn hóa đọc hôm nay không đơn thuần là câu chuyện của sách, mà đó là câu chuyện về chất lượng nguồn nhân lực, về năng lực tự học của công dân, về chiều sâu văn hóa và sức mạnh tinh thần của một dân tộc trong hành trình phát triển.

Một quốc gia có thể sở hữu công nghệ hiện đại, nhưng sẽ khó phát triển bền vững nếu thiếu những con người biết đọc, biết suy nghĩ và biết đối thoại với tri thức. Giữ gìn và bồi đắp văn hóa đọc trong thời đại số chính là đầu tư cho tương lai, bởi từ những trang sách hôm nay sẽ hình thành nên những công dân có bản lĩnh, có năng lực tư duy độc lập và có khả năng thích ứng trước những biến đổi không ngừng của thế giới.