Chuyển từ “dự báo hiện tượng” sang “cảnh báo tác động”

- Thưa ông, các bản tin dự báo gần đây của Cục Khí tượng Thủy văn đều đưa ra những cảnh báo rất đáng chú ý về hiện tượng El Nino. Dưới góc độ chuyên môn, ông đánh giá như thế nào về mức độ dị thường và xu hướng diễn biến của đợt El Nino lần này?

- Tốc độ hình thành và sự gia tăng cường độ chính là điểm dị thường lớn nhất. Tín hiệu đại dương ghi nhận dị thường nhiệt độ mặt nước biển khu vực Nino 3.4 tăng rất nhanh, đi kèm sự suy yếu của gió tín phong và sự dịch chuyển vùng đối lưu nhiệt đới về phía trung tâm và tây khu vực xích đạo Thái Bình Dương.

Hầu hết các mô hình dự báo hiện nay đều thống nhất nhận định: Xác suất El Nino duy trì trong nửa cuối năm 2026 và kéo dài sang năm 2027 đạt trên 95%. Trong giai đoạn từ tháng 8 đến tháng 12/2026, xác suất El Nino đạt cường độ từ trung bình đến mạnh (chỉ số 1,0oC < Nino 3.4 < 2,0oC) dao động từ 88% đến 98%.

Đáng chú ý nhất, khả năng El Nino phát triển thành đợt “Siêu El Nino” (Nino 3.4 > +2,0oC) đạt cực đại khoảng 60-65% vào thời điểm từ tháng 11/2026 đến tháng 1/2027. Đây là mức dị thường nhiệt độ rất cao, báo hiệu nguy cơ xuất hiện chu kỳ thời tiết cực đoan kéo dài.

Tuy nhiên, chúng tôi cũng cần lưu ý rằng, dự báo ENSO luôn có mức độ bất định nhất định, nhất là đối với thời hạn xa. Vì vậy, Cục Khí tượng Thủy văn sẽ tiếp tục cập nhật liên tục theo diễn biến quan trắc thực tế và các mô hình dự báo mới nhất.

- Với xu hướng phát triển nhanh và cường độ mạnh như vậy, El Nino sẽ tác động cụ thể ra sao đến nền nhiệt, lượng mưa và các nguy cơ thiên tai tại Việt Nam trong thời gian tới, thưa ông?

- Tác động của El Nino đến khí hậu nước ta thể hiện rõ trên bốn khía cạnh chính:

Thứ nhất là nền nhiệt cao và nắng nóng. Nhiệt độ trung bình trên phạm vi toàn quốc dự báo phổ biến cao hơn trung bình nhiều năm từ 0,5 đến 1,5oC. Nắng nóng sẽ xuất hiện sớm, gay gắt và kéo dài hơn.

Thứ hai là thâm hụt lượng mưa và nguồn nước. Mùa mưa năm 2026 dự báo thiếu hụt từ 10% đến 30% so trung bình nhiều năm, có nơi ở Nam Trung Bộ thâm hụt đến 50%. Mùa mưa có khả năng kết thúc sớm ở Trung Bộ, Cao nguyên Trung Bộ và Nam Bộ, kéo theo sự suy giảm dòng chảy trên các sông từ 10% đến 60%.

Thứ ba là hạn mặn nghiêm trọng tại Đồng bằng sông Cửu Long trong mùa khô 2026-2027. Trong các đợt triều cường cao điểm vào tháng 4 và tháng 5/2027, ranh mặn 4g/l ước tính lấn rất sâu vào nội đồng: Sông Vàm Cỏ: lấn sâu từ 90 đến 125 km; sông Cửa Tiểu: 85-90 km; sông Cửa Đại: 70-75 km; sông Hàm Luông: 70-80 km; sông Hậu: 55-62 km; sông Cái Lớn: 50-55 km.

Thứ tư, tôi muốn đặc biệt nhấn mạnh: Tổng lượng mưa giảm không có nghĩa là không có mưa lớn. Do tác động phức tạp của biến đổi khí hậu, toàn quốc vẫn đối mặt với nguy cơ chịu ảnh hưởng của 16-19 đợt mưa lớn cực đoan cường suất cao trong thời gian ngắn, cũng như nguy cơ xuất hiện các cơn bão mạnh trái quy luật, gây lũ quét và sạt lở đất nghiêm trọng.

- Văn phòng Trung ương Đảng mới đây ban hành Thông báo số 117-TB/VPTW (ngày 4/7/2026) thông báo Kết luận của đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại buổi làm việc với đại diện Đảng ủy Chính phủ và các cơ quan liên quan về công tác phòng, chống bão, lũ, thiên tai cực đoan và biến đổi khí hậu từ nay đến hết năm 2026. Cục Khí tượng Thủy văn đã cụ thể hóa chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước về phòng, chống thiên tai và El Nino như thế nào, thưa ông?
- Thông báo số 117-TB/VPTW yêu cầu chuyển từ xử lý hậu quả sang phòng ngừa từ sớm, từ xa; chuẩn bị cho tình huống xấu hơn, nhanh hơn, rộng hơn và phức tạp hơn. Đồng thời, yêu cầu nâng cao chất lượng dự báo, chuyển từ cảnh báo hiện tượng sang cảnh báo tác động và cung cấp thông tin đến đúng người, đúng nơi, đúng thời điểm. Thực hiện định hướng đó, Cục Khí tượng Thủy văn đã chủ động xây dựng Báo cáo El Nino 2026-2027. Không dừng lại ở việc cập nhật diễn biến ENSO, chúng tôi đã xây dựng hai kịch bản rủi ro cụ thể:

Kịch bản 1 (Rủi ro Cao): El Nino ở cường độ trung bình đến mạnh, suy yếu từ đầu năm 2027. Lượng mưa và dòng chảy thâm hụt 10-20%, gây hạn hán và xâm nhập mặn ở mức cao hơn trung bình.

Kịch bản 2 (Rủi ro Rất cao): El Nino đạt cấp rất mạnh (Nino 3.4 > +2,0oC) kéo dài đến giữa năm 2027. Mưa thâm hụt 20-40% (Nam Trung Bộ >50%), mùa mưa 2027 đến muộn. Nhiều hồ chứa lớn không tích đủ nước; xâm nhập mặn Đồng bằng sông Cửu Long rơi vào mức tương đương hoặc gay gắt hơn các đợt kỷ lục 2015-2016 và 2019-2020.

Song song, Cục đề xuất Khung kỹ thuật dự báo dựa trên tác động vận hành theo chuỗi chuyển đổi thông tin: Tín hiệu ENSO - Dị thường khí tượng thủy văn - Hiểm họa khí tượng thủy văn - Đánh giá độ phơi bày và Ngưỡng chịu đựng - Dự báo nguy cơ tác động - Kích hoạt hành động sớm.

Trong mô hình này, Cục Khí tượng Thủy văn đóng vai trò cung cấp dữ liệu hiểm họa (mưa, nhiệt, ranh mặn). Các Bộ, ngành chuyên môn cung cấp dữ liệu phơi bày (diện tích gieo trồng, dung tích hồ chứa, ngưỡng lấy nước của các nhà máy). Chính quyền địa phương căn cứ vào đó để xây dựng phương án và kịch bản hành động ứng phó từ sớm. Đây là bước chuẩn bị then chốt nhằm đưa thông tin khí tượng thủy văn sát hơn với nhu cầu chỉ đạo, điều hành thực tế.

- Từ các kịch bản rủi ro và khung cảnh báo tác động này, những khu vực cùng các ngành kinh tế nào cần đặc biệt lưu tâm ứng phó trong thời gian tới, thưa ông?

- Theo nhận định ban đầu, Duyên hải Nam Trung Bộ, Cao nguyên Trung Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long là ba khu vực cần ưu tiên theo dõi sát sao nhất.

Tại Duyên hải Nam Trung Bộ và Cao nguyên Trung Bộ, nguy cơ chủ yếu là thiếu mưa, nắng nóng, suy giảm dòng chảy, thiếu nước hồ chứa và hạn hán kéo dài. Đối với Đồng bằng sông Cửu Long, cần theo dõi chặt chẽ dòng chảy thượng nguồn sông Mê Công, nguồn nước ngọt, triều và diễn biến xâm nhập mặn trong mùa khô 2026-2027.

Ngoài ba khu vực này, Thanh Hóa-TP Huế, Đồng bằng Bắc Bộ, Tây Bắc, các lưu vực sông lớn và hệ thống hồ chứa vẫn phải được theo dõi theo từng thời đoạn. Phạm vi và mức độ nguy cơ sẽ được điều chỉnh theo các bản tin khí tượng thủy văn mới.

- Để hiện thực hóa tinh thần “chủ động ứng phó”, Cục Khí tượng Thủy văn đã chuẩn bị những nội dung cụ thể nào cho tình huống El Nino 2026-2027?

- Cục Khí tượng Thủy văn đã hoàn thành báo cáo tổng hợp toàn diện dự báo diễn biến El Nino, nhiệt độ, lượng mưa, dòng chảy, hạn hán và xâm nhập mặn cho chu kỳ từ tháng 8/2026 đến tháng 5/2027.

Trên cơ sở hai kịch bản rủi ro (Cao và Rất cao) đã xây dựng, Cục đã khoanh vùng các khu vực ưu tiên, đồng thời định lượng hóa các nguy cơ tác động đối với nguồn nước, nông nghiệp, năng lượng, cấp nước sinh hoạt và phòng cháy chữa cháy rừng.

Quan trọng hơn cả, Cục đã đề xuất rõ ràng chuỗi chuyển đổi thông tin từ ENSO đến cảnh báo tác động, xác định cụ thể các lớp dữ liệu cần tích hợp và vai trò của từng nhóm cơ quan. Đây chính là khung cơ sở kỹ thuật để ngành Khí tượng thủy văn tiếp tục làm việc, kết nối dữ liệu liên ngành với các Bộ, ngành và địa phương, bảo đảm mọi thông tin cảnh báo đưa ra đều phục vụ trực tiếp cho các quyết định hành động sớm, giảm thiểu được tối đa những tác động của El Nino.

- Trân trọng cảm ơn Phó Cục trưởng!