Phóng viên (PV): Theo ông, đâu là điều người dân cần được hiểu biết khi tham gia vào lễ hội truyền thống?
PGS, TS Bùi Xuân Đính (BXĐ): Cần phải hiểu rõ nội dung, bản chất của các loại hình hội, các lễ thức trong hội, các quy định của từng hội, tham khảo và làm theo những tinh tế của cha ông ta trong việc tổ chức hội, tham dự hội.
PV: Các lễ hội đầu năm, nhất là ở những danh lam thắng cảnh, di tích lịch sử, văn hóa nổi tiếng ngày càng thu hút nhiều du khách. Điều đó đáng mừng không thưa ông?
BXĐ: Vừa hành lễ, vừa hiểu biết thêm các giá trị lịch sử văn hóa của những nơi đó là điều đáng khích lệ, đáng mừng. Còn có thật mừng hay không thì cần xem xét cách hành xử cụ thể của các du khách, cá nhân với di tích, danh lam, với các lễ thức, với hội, với những người khác trong không gian đó. Không thể mừng được khi có những người đi hội nhưng xâm phạm di tích, làm ô nhiễm môi trường…
PV: Theo quan sát của chúng tôi, tâm lý chung của du khách đi lễ đầu năm thường chú trọng đến việc “cầu” và “xin” các đấng tối cao?
BXĐ: Cầu và xin là mong muốn, ước nguyện chung của người đi lễ. Song có cầu và xin được hay không thì không hẳn, vì nhiều người cầu xin không đúng chỗ. Thí dụ, đi lễ chùa thì không thể cầu xin tài lộc, thăng quan tiến chức được, vì Phật khuyên răn con người chớ tham vọng. Vả lại, chưa có cơ sở khoa học nào lý giải có mối liên hệ mật thiết giữa việc đạt được thành công nào đó trong năm của một người với lời cầu xin khi đi lễ tại một cơ sở thờ cúng nào đó.
Lễ hội đền Cờn. Ảnh: Báo Nghệ An
PV: Và nếu có chuyện “cầu” được, và “xin” được thì chắc hẳn số người đi lễ năm sau sẽ tăng hơn năm trước, ông có nghĩ vậy?
BXĐ: Đúng như vậy, song hiệu nghiệm của việc cầu xin tại một cơ sở thờ cúng nào đó thường do yếu tố tâm lý và do dư luận lan truyền (chẳng hạn việc “vay tiền” ở đền bà Chúa Kho), dẫn đến lượng người đi lễ càng gia tăng, di tích trong kỳ lễ, hội càng quá tải, tạo ra những bất cập, tiêu cực.
PV: Vậy, theo ông các nhà nghiên cứu và giới truyền thông cần có những định hướng và tuyên truyền như thế nào để giúp du khách hiểu đúng bản chất của lễ hội? Từ đó mới có cách ứng xử sao cho văn hóa?
BXĐ: Tùy từng di tích, tùy từng loại hình lễ hội, ban quản lý di tích, ban tổ chức lễ hội phải có những tuyên truyền, giải thích (bằng nhiều hình thức khác nhau) về nội dung, bản chất của di tích và hội đó; đồng thời phải đề ra những quy định phù hợp, có lực lượng hướng dẫn mọi người làm theo; kiên quyết xử lý các sai phạm.
PV: Những điều trăn trở của ông trong những mùa lễ hội vừa qua là gì?
BXĐ: Người đi dự hội, đi lễ trong hội coi việc này đồng nghĩa với việc “cầu được ước thấy”, nên mới có hiện tượng “nhầm cửa” trong việc khấn vái, cầu xin, rồi nhét, gài tiền vào tay Phật, đầu Phật, hoa lễ thần Phật; cướp lộc, xô vào kiệu để được sờ tay vào thần. Bên cạnh đó là nhiều hành vi phản cảm trong một số lễ thức ở một số hội như giành giật cầu may, thậm chí lợi dụng hội để giải quyết mâu thuẫn ở một vài nhóm thanh niên. Có tình trạng một số Ban tổ chức lễ hội chỉ nhằm thu được nhiều tiền, nên mới thả sức “khoán thu”, vô tình tiếp tay cho các loại hình dịch vụ hám lợi và trục lợi, “chặt chém” du khách vô tội vạ.
Điều trăn trở nhất của tôi là không ít người đi hội không hiểu hội và mục đích cao cả của đi hội, chỉ vì vụ lợi. Công tác tuyên truyền, quản lý về hội chưa thật sự đạt hiệu quả.
PV: Theo ông, để tổ chức lễ hội vừa đúng nghi thức vốn có từ xa xưa của nó, vừa thể hiện được bản sắc văn hóa của lễ hội theo làng, xã và đặc trưng vùng miền, chúng ta cần phải có những giải pháp gì?
BXĐ: Cá nhân tôi nghĩ, cộng đồng làng xã phải thực hiện đúng nghi thức mà cộng đồng đã trao truyền qua các thế hệ, tránh thực hiện theo lối “biến tướng lễ hội”, lạm dụng việc thực hiện lễ hội theo những mục đích “khác”. Các nhà quản lý, các nhà nghiên cứu, các nhà khoa học và cộng đồng làng xã làm tốt hơn chức trách nhiệm vụ của mình trong việc tổ chức, bảo tồn, duy trì và phát huy bản sắc cổ xưa của lễ hội làng mình, vùng mình…
Đặc biệt là sự vào cuộc tích cực của chính quyền cơ quan quản lý khi phát hiện lễ hội “có vấn đề” để có phương án điều chỉnh sao cho phù hợp. Thực tế các lễ hội như lễ hội Khai ấn đền Trần, lễ hội Gióng ở đền Sóc... được cộng đồng ủng hộ để bảo đảm việc tổ chức nghi lễ được tôn nghiêm, đúng bản chất của lễ hội và sự an toàn tính mạng cho những người trực tiếp tham gia lễ hội và xem hội.
Sự vào cuộc của truyền thông lễ hội luôn cần cập nhật, chính xác, góp phần để các nhà quản lý điều chỉnh khi “lễ hội có vấn đề” nhằm bảo đảm lễ hội an toàn, trang nghiêm và đúng mực…
PV: Xin cảm ơn ông về cuộc trò chuyện này!
