Tháo gỡ những điểm nghẽn lãi suất

Việc hạ mặt bằng lãi suất đang chịu sức ép từ lạm phát, tỷ giá và những cân đối trong cung - cầu vốn. Việc giải bài toán này đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa chính sách tiền tệ và các chính sách kinh tế vĩ mô.

Tìm hiểu biến động của thị trường chứng khoán. Ảnh: NGUYỆT ANH
Tìm hiểu biến động của thị trường chứng khoán. Ảnh: NGUYỆT ANH

Những điểm neo lãi suất

Điều hành lãi suất luôn là bài toán cân bằng giữa yêu cầu hỗ trợ doanh nghiệp, kiểm soát lạm phát, ổn định tỷ giá và bảo đảm an toàn hệ thống ngân hàng. Trong bối cảnh nền kinh tế cần nguồn vốn lớn để thúc đẩy tăng trưởng, những yêu cầu này càng trở nên phức tạp.

Theo ông Vũ Việt Linh, Phó Giám đốc Phòng Phân tích khách hàng tổ chức tại Maybank Investment Bank Việt Nam, một trong những rào cản đối với việc duy trì mặt bằng lãi suất thấp là áp lực từ cán cân thương mại và cán cân thanh toán. Khi sức ép lên tỷ giá gia tăng, việc hạ lãi suất trong nước quá sâu có thể làm suy giảm sức hấp dẫn của đồng nội tệ, gây thêm khó khăn cho điều hành kinh tế vĩ mô.

Ở chiều ngược lại, lãi suất cho vay ở mức 10-12% sẽ tạo sức ép đáng kể đối với doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME). Chi phí vốn tăng không chỉ thu hẹp khả năng đầu tư, mở rộng sản xuất của doanh nghiệp mà còn làm gia tăng nguy cơ mất khả năng trả nợ, kéo theo rủi ro nợ xấu trong hệ thống ngân hàng.

Vì vậy, vấn đề không đơn thuần là làm thế nào để tăng thanh khoản. Chúng ta cần nhận diện đầy đủ những yếu tố đang neo giữ mặt bằng lãi suất.

Theo phân tích của ông Vũ Việt Linh, thanh khoản chỉ là một trong những yếu tố tác động đến lãi suất. Hai yếu tố căn bản khác là lạm phát và quan hệ cung-cầu vốn của nền kinh tế. Khi áp lực lạm phát gia tăng, lãi suất danh nghĩa khó giảm sâu. Mặt khác, nếu nhu cầu đầu tư vượt quá khả năng tiết kiệm trong nước, nền kinh tế phải tìm kiếm thêm nguồn vốn bên ngoài, tạo áp lực lên cán cân thanh toán và tỷ giá.

Một yếu tố khác cần được tính đến là lãi suất tự nhiên. TS Nguyễn Tú Anh, Giám đốc Nghiên cứu chính sách Trường đại học VinUni cho biết, đây là mức lãi suất phù hợp với trạng thái cân bằng của nền kinh tế, khi hoạt động kinh tế vận hành theo tiềm năng và lạm phát ổn định.

Với mục tiêu tăng trưởng khoảng 10%, nhu cầu vốn cho đầu tư và sản xuất, kinh doanh sẽ gia tăng. Điều đó có thể tạo áp lực tăng lãi suất tự nhiên. Việc đánh giá mặt bằng lãi suất cần đặt trong tương quan với tốc độ tăng trưởng, nhu cầu vốn và khả năng cung ứng vốn của nền kinh tế.

Đáng chú ý, chi phí rủi ro tín dụng cũng là yếu tố trực tiếp ảnh hưởng đến lãi suất cho vay. Theo quy định về trích lập dự phòng rủi ro, tỷ lệ dự phòng cụ thể đối với khoản nợ nhóm 2 là 5%, nhóm 3 là 20% và nhóm 4 là 50%. Khi chất lượng tín dụng suy giảm, ngân hàng phải tăng trích lập dự phòng, làm gia tăng chi phí hoạt động. Vì vậy, ngay cả khi lãi suất huy động giảm, lãi suất cho vay cũng khó giảm tương ứng nếu rủi ro tín dụng vẫn ở mức cao.

Một nguyên nhân khác nằm ở sự mất cân đối giữa tăng trưởng huy động và tăng trưởng tín dụng. Ông Phạm Phú Khôi, Tổng Thư ký Hiệp hội Thị trường trái phiếu Việt Nam cho biết, năm 2025, tổng phương tiện thanh toán M2 tăng khoảng 8,5%, trong khi tín dụng tăng khoảng 19%. Trong chín tháng năm 2026, tiền gửi tăng 9,78%, còn tín dụng tăng 11,6%.

Theo ông Khôi, khoảng cách giữa tốc độ huy động và tăng trưởng tín dụng tạo sức ép lên nguồn vốn của hệ thống ngân hàng. Trong khi đó, Ngân hàng Nhà nước còn phải điều hành chính sách tiền tệ theo hướng bảo đảm ổn định tỷ giá và kiểm soát lạm phát. Những mục tiêu này khiến dư địa giảm lãi suất không phải lúc nào cũng rộng mở.

Như vậy, mặt bằng lãi suất không chỉ chịu tác động từ khả năng cung ứng thanh khoản của ngân hàng. Nó còn phản ánh những mất cân đối sâu hơn của nền kinh tế. Đây cũng là lý do việc giảm lãi suất huy động chưa chắc tạo ra mức giảm tương ứng đối với lãi suất cho vay.

Giảm lãi suất từ những giải pháp căn cơ

Muốn giảm lãi suất bền vững, cần xử lý đồng thời chi phí hoạt động, rủi ro tín dụng và những hạn chế trong cấu trúc nguồn vốn. Theo TS Nguyễn Tú Anh, trước hết cần thúc đẩy cạnh tranh trong hệ thống ngân hàng, giảm rủi ro để hạ chi phí dự phòng, sau đó mới tính đến dư địa giảm lãi suất huy động.

Việc ngân hàng chia sẻ lợi nhuận để hỗ trợ doanh nghiệp cũng có thể góp phần giảm chi phí vốn. Tuy nhiên, đây là quyết định kinh doanh của từng tổ chức tín dụng. Chúng không thể thay thế các giải pháp mang tính hệ thống.

Ở góc độ rộng hơn, ông Vũ Việt Linh cho rằng, cần quan tâm đến sự luân chuyển dòng tiền trong toàn bộ nền kinh tế. Thu ngân sách được cải thiện sẽ tạo thêm nguồn lực cho đầu tư công. Vốn được đưa vào những hoạt động sản xuất, kinh doanh có hiệu quả sẽ tiếp tục quay vòng, tạo ra giá trị gia tăng và bổ sung nguồn lực cho đầu tư.

Cùng với đó, cải thiện cán cân thương mại, duy trì xuất khẩu và sử dụng hiệu quả nguồn vốn đầu tư sẽ góp phần giảm áp lực huy động vốn từ bên ngoài. Quan trọng hơn, dòng vốn phải được phân bổ vào những lĩnh vực tạo ra năng lực sản xuất, lợi nhuận và dòng tiền thực chất. Nếu vốn chủ yếu được sử dụng để xử lý khó khăn tài chính hoặc chảy vào những hoạt động có hiệu quả thấp, nhu cầu tín dụng vẫn tăng nhưng không tạo ra nguồn lực tương ứng để trả nợ.

Ông Đào Minh Tú, Phó Chủ tịch Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam nhấn mạnh, không ngân hàng nào mong muốn duy trì lãi suất cho vay cao. Chi phí vốn quá lớn cũng có thể làm gia tăng rủi ro tín dụng. Những doanh nghiệp phải chấp nhận vay vốn với lãi suất cao thường đang gặp khó khăn về tài chính. Nếu hoạt động sản xuất, kinh doanh không tạo đủ lợi nhuận để trang trải chi phí vốn, nguy cơ phát sinh nợ xấu sẽ tăng.

Quan hệ giữa ngân hàng và doanh nghiệp cần được nhìn nhận theo hướng đồng hành, cùng chia sẻ khó khăn. Ngân hàng hỗ trợ doanh nghiệp phục hồi và phát triển cũng là cách tạo dựng khách hàng. Đồng thời đó cũng là cách mở rộng hoạt động và bảo đảm lợi ích lâu dài của chính ngân hàng.

Tuy nhiên, theo ông Tú, không thể chỉ dựa vào chính sách tiền tệ để duy trì mặt bằng lãi suất hợp lý. Cần phối hợp đồng bộ chính sách tài khóa, thương mại, đầu tư và các chính sách kinh tế vĩ mô khác.

Một vấn đề đáng lưu ý là sự phụ thuộc lớn của nền kinh tế vào tín dụng ngân hàng. Theo ông Tú, dư nợ tín dụng hiện tương đương khoảng 135-140% GDP. Trong khi đó, nguồn vốn huy động của ngân hàng chủ yếu có kỳ hạn ngắn, còn nhu cầu cho vay trung và dài hạn kéo dài 5-10 năm hoặc lâu hơn. Sự chênh lệch kỳ hạn này tạo ra rủi ro thanh khoản và áp lực chi phí mà các ngân hàng phải tính toán trong hoạt động kinh doanh.

Việc phát triển các kênh dẫn vốn khác như thị trường trái phiếu, chứng khoán, quỹ đầu tư và nguồn vốn nước ngoài là yêu cầu cấp thiết. Khi doanh nghiệp có thêm lựa chọn tiếp cận vốn, áp lực cung ứng vốn trung và dài hạn sẽ được chia sẻ, giúp hệ thống ngân hàng tập trung tốt hơn vào vai trò cung cấp tín dụng.

Hạ lãi suất không thể chỉ là một mục tiêu điều hành ngắn hạn. Đó phải là kết quả của một nền kinh tế có cơ cấu vốn hợp lý, rủi ro được kiểm soát và nguồn lực được phân bổ hiệu quả. Khi những điểm nghẽn này được tháo gỡ, mặt bằng lãi suất mới có cơ sở giảm một cách bền vững, tạo điều kiện để doanh nghiệp mở rộng sản xuất, kinh doanh và đóng góp cho tăng trưởng.

Có thể bạn quan tâm