Tại dự thảo sửa đổi Nghị định 320 năm 2025, Bộ Tài chính đề xuất miễn yêu cầu thanh toán không dùng tiền mặt đối với một số khoản chi tại địa bàn kinh tế-xã hội khó khăn và đặc biệt khó khăn.
Cụ thể, doanh nghiệp mua hàng hóa, dịch vụ của cá nhân, hộ gia đình và lập bảng kê thay hóa đơn đầu vào, kể cả giao dịch từ 5 triệu đồng trở lên; chi trả tiền lương, tiền công, tiền thưởng, phụ cấp, trợ cấp cho người lao động; quỹ tín dụng nhân dân, tổ chức tài chính vi mô trả lãi cho cá nhân. Các khoản chi này vẫn được xem xét tính vào chi phí được trừ dù thanh toán bằng tiền mặt.
Đề xuất hợp lý nhưng khó hậu kiểm
Nêu quan điểm về đề xuất này, luật sư Thu Hà (Đoàn Luật sư Hà Nội) nhận định, tại nhiều địa bàn vùng sâu, vùng xa, trả lương bằng tiền mặt không hẳn là lựa chọn lạc hậu. Đó có thể là cách phù hợp nhất với điều kiện sinh hoạt của người lao động, nhất là khi điểm giao dịch ngân hàng và cây ATM ở xa nơi cư trú, kết nối internet không ổn định hoặc người nhận lương chưa quen sử dụng các dịch vụ tài chính số.
Nếu buộc mọi khoản lương đều phải chuyển qua tài khoản, người lao động có thể nhận được một thông báo báo có, nhưng vẫn phải đi một quãng đường dài để rút tiền phục vụ nhu cầu chi tiêu hằng ngày. Chi phí đi lại, thời gian chờ đợi, phí rút tiền, nguy cơ ATM hết tiền hoặc gián đoạn kết nối có thể khiến một phương thức được coi là thuận tiện ở đô thị trở thành gánh nặng tại vùng khó khăn.
Đồng tình với đề xuất, luật sư Bùi Nhã, Công ty Luật TNHH Tuệ Anh cho rằng, không thể áp dụng một khuôn mẫu thanh toán cho mọi địa bàn khi hạ tầng, khả năng tiếp cận dịch vụ ngân hàng và thói quen sử dụng phương thức không tiền mặt tại vùng sâu, vùng xa còn nhiều hạn chế.
Theo luật sư Bùi Nhã, đây là ngoại lệ cần thiết, có đối tượng và phạm vi áp dụng cụ thể nhằm tháo gỡ những vướng mắc phát sinh từ điều kiện thực tế, thay vì sự nới lỏng quy định thanh toán không dùng tiền mặt trên diện rộng.
Tuy nhiên, khi dòng tiền không đi qua ngân hàng, cơ quan quản lý sẽ mất đi một nguồn dữ liệu độc lập để đối chiếu giao dịch. Doanh nghiệp có thể lợi dụng thông tin căn cước công dân thu thập từ người dân để lập khống bảng kê thu mua hàng hóa hoặc hồ sơ tiền lương, qua đó hợp thức hóa chi phí và làm giảm số thuế phải nộp.
Rủi ro này từng được ghi nhận tại Doanh nghiệp tư nhân Tuấn Dung, có trụ sở tại tỉnh Tây Ninh. Từ vụ việc, Tổng cục Thuế, nay là Cục Thuế, đã xây dựng chuyên đề thanh tra, kiểm tra và yêu cầu cơ quan thuế địa phương tăng cường xác minh các giao dịch mua hàng hóa, dịch vụ được ghi nhận bằng bảng kê thu mua.
Theo ông Nhã, việc miễn yêu cầu thanh toán không dùng tiền mặt trong ba trường hợp sẽ làm tăng chi phí giám sát của cơ quan thuế. Cán bộ thuế phải dành nhiều thời gian hơn để xác minh giao dịch mua bán có thật sự phát sinh hay không, đồng thời phát hiện và xử lý các trường hợp kê khống chi phí tiền lương tại doanh nghiệp.
Đồng quan điểm, luật sư Thu Hà cho biết thêm, chuyển khoản không chỉ là một phương thức thanh toán. Trong nhiều trường hợp, sao kê ngân hàng còn là bằng chứng tương đối độc lập về thời điểm, số tiền, người chuyển và người nhận. Khi phát sinh tranh chấp, dữ liệu này giúp các bên có thêm căn cứ để xác định doanh nghiệp đã thực hiện nghĩa vụ trả lương hay chưa.
Với tiền mặt, dấu vết của giao dịch phụ thuộc chủ yếu vào hồ sơ do doanh nghiệp lập, như bảng chấm công, bảng lương, phiếu chi và chữ ký xác nhận của người lao động. Nếu quy trình thiếu chặt chẽ, cùng một bộ giấy tờ có thể được sử dụng để bảo vệ giao dịch có thật, thì cũng có thể bị lợi dụng để hợp thức hóa một khoản chi chưa từng phát sinh. Ngoài ra, nếu không được giữ một bản xác nhận, người lao động gần như không có tài liệu đối chiếu khi xảy ra tranh chấp.
Cần dung hòa các mục tiêu
Để tránh việc trả lương bằng tiền mặt tạo ra khoảng trống về chứng từ, quy định cần xác định rõ hồ sơ tối thiểu mà doanh nghiệp phải lưu giữ. Yêu cầu này phải phù hợp điều kiện của vùng khó khăn, đồng thời bảo đảm đủ căn cứ để người lao động, doanh nghiệp và cơ quan thuế đối chiếu khi cần thiết.
Việc trả lương bằng tiền mặt cũng cần dựa trên điều kiện thực tế và nguyện vọng của người lao động, thay vì trở thành phương thức mặc định do doanh nghiệp quyết định. Tại những nơi dịch vụ ngân hàng đã thuận tiện, người lao động có tài khoản và muốn nhận lương qua chuyển khoản, lựa chọn này cần được tôn trọng. Chính sách dành cho vùng khó khăn không nên áp dụng tại những nơi không còn trở ngại về thanh toán.
Về hậu kiểm, bà Hà cho rằng, cơ quan thuế nên tập trung vào các trường hợp có dấu hiệu rủi ro, thay vì kiểm tra dàn trải. Những biểu hiện cần lưu ý gồm chi phí lương bằng tiền mặt tăng đột biến; số lao động không tương xứng với doanh thu, sản lượng hoặc quy mô hoạt động; một mã định danh xuất hiện tại nhiều doanh nghiệp ở các địa bàn cách xa nhau; danh sách nhận lương thay đổi bất thường; hoặc số tiền chi lương không phù hợp với dòng tiền và sổ quỹ.
Cơ quan thuế có thể đối chiếu bảng lương với dữ liệu thuế thu nhập cá nhân, bảo hiểm xã hội, bảng chấm công, sản lượng và doanh thu. Tuy nhiên, việc người lao động chưa tham gia bảo hiểm xã hội không đủ để kết luận hồ sơ kê khai không có thật, bởi tại vùng khó khăn còn nhiều công việc thời vụ, ngắn hạn hoặc trả công theo sản phẩm.
Khi phát hiện dấu hiệu bất thường, cơ quan thuế có thể lựa chọn một số người trong danh sách để xác minh, đối chiếu với địa điểm làm việc, khối lượng công việc và chứng từ xuất quỹ. Phạm vi kiểm tra chỉ nên được mở rộng khi kết quả ban đầu cho thấy giao dịch có dấu hiệu không thực tế. Cách làm này vừa giảm áp lực cho doanh nghiệp tuân thủ tốt, vừa tập trung nguồn lực vào những hồ sơ có nguy cơ kê khống.
Phạm vi áp dụng ngoại lệ cũng cần được rà soát định kỳ. Một địa bàn được xếp vào diện khó khăn về kinh tế-xã hội chưa đồng nghĩa tất cả người dân đều gặp trở ngại khi tiếp cận dịch vụ ngân hàng. Khi hạ tầng thanh toán, viễn thông và mạng lưới điểm giao dịch được cải thiện, doanh nghiệp cần từng bước chuyển sang thanh toán không dùng tiền mặt.
Hầu hết các chuyên gia đều cho rằng, song song với việc tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp, cơ quan thuế cần tăng cường hậu kiểm để xác minh giao dịch thật sự phát sinh, kịp thời ngăn chặn việc lợi dụng chính sách để hợp thức hóa chi phí và trốn thuế.
Theo ông Nhã, về lâu dài, mục tiêu vẫn là mở rộng thanh toán không dùng tiền mặt và thúc đẩy kinh tế số. Do đó, chính sách ngoại lệ chỉ nên áp dụng trong phạm vi cần thiết và được rà soát định kỳ để điều chỉnh khi hạ tầng thanh toán, khả năng tiếp cận dịch vụ ngân hàng tại các địa bàn này được cải thiện.
