Mỗi sáng trên đường đến tiệm giặt ủi của mình ở Alexandra, khu dân cư đông đúc thuộc thành phố Johannesburg, bà Tsholofelo Mphela đều ghé vào một container màu vàng để mua vài thìa đường. Với nhiều người, đó là một khoản mua sắm rất nhỏ. Nhưng với bà Mphela, người đang là nguồn thu nhập chính của gia đình gồm tám người, việc có thể mua đúng lượng thực phẩm cần thiết với số tiền ít ỏi trong túi mang ý nghĩa đặc biệt.
Container bà Mphela thường ghé qua là một trong sáu cửa hàng của sáng kiến Gcwalisa, doanh nghiệp xã hội ra đời năm 2022 nhằm hỗ trợ các cộng đồng thu nhập thấp tiếp cận thực phẩm và nhu yếu phẩm thiết yếu. Thay vì bán hàng theo định lượng cố định từ nhà sản xuất, các cửa hàng này cho phép khách hàng mua với lượng nhỏ tùy vào khả năng chi trả.
Theo bà Josephine Katumba, phụ trách vận hành của Gcwalisa, nhiều khu dân cư nghèo ở Nam Phi đang rơi vào tình trạng khó tiếp cận thực phẩm tốt cho sức khỏe dù quốc gia này có nền nông nghiệp phát triển. Thực phẩm lành mạnh thường vượt quá khả năng chi trả của nhiều gia đình, trong khi các lựa chọn giá rẻ lại chủ yếu là những sản phẩm nhiều calories nhưng ít giá trị dinh dưỡng.
Một khảo sát quốc gia năm 2024 cho thấy gần hai phần ba số hộ gia đình tại Nam Phi chịu ảnh hưởng của tình trạng mất an ninh lương thực. Bên cạnh đó, gần 30% số trẻ em dưới 5 tuổi bị thấp còi do suy dinh dưỡng kéo dài. Thực trạng này được các chuyên gia gọi là “nghịch lý lương thực”, khi đất nước có khả năng sản xuất đủ thực phẩm nhưng vẫn còn hàng triệu người đối mặt nguy cơ đói nghèo.
Người sáng lập Gcwalisa, ông Miles Kubheka cho biết, mô hình bán hàng đầu tiên chỉ từ thực phẩm, sau đó dần mở rộng sang nhiều mặt hàng thiết yếu khác như bột giặt, thuốc giảm đau… Không chỉ dừng ở hoạt động bán lẻ, Gcwalisa còn phát triển thành một trung tâm hỗ trợ cộng đồng. Trong giai đoạn Nam Phi trải qua tình trạng mất điện kéo dài, doanh nghiệp đã lắp đặt các tấm pin năng lượng mặt trời trên một số container. Nguồn điện này hiện phục vụ nhiều hộ dân chung quanh và một trường học địa phương. Các cửa hàng cũng cung cấp wifi miễn phí cho học sinh, đồng thời một số điểm được đăng ký làm nơi nhận thuốc điều trị các bệnh mạn tính như HIV và tiểu đường.
Theo Giáo sư Julian May, Giám đốc Trung tâm về An ninh lương thực thuộc Trường đại học Western Cape, tỷ lệ thất nghiệp cao là một trong những nguyên nhân chính khiến nhiều người dân Nam Phi không thể tiếp cận thực phẩm đầy đủ và lành mạnh. Trong bối cảnh đó, những sáng kiến cộng đồng như Gcwalisa đang mở ra một cách tiếp cận mới, giúp người dân mua được những gì họ cần với số tiền họ có, đồng thời đưa các dịch vụ thiết yếu đến gần hơn với những khu vực dễ bị tổn thương nhất.
