Nghịch lý này cho thấy thực tế có phần tụt hậu của nông nghiệp nước nhà, nếu không nhanh chóng chuyển đổi và ứng dụng khoa học công nghệ.
Hướng đi tất yếu
Tại tọa đàm “Nông nghiệp Việt Nam trong kỷ nguyên số: Tái cấu trúc để bứt phá bền vững”, GS, TS Nguyễn Huy Bích, Ủy viên Ban Thường vụ Hội Cơ khí Nông nghiệp Việt Nam, đặt câu hỏi: Vì sao nền nông nghiệp vẫn duy trì mức thâm dụng lao động và tài nguyên cao đến vậy?
Để sản xuất 1kg lúa, người nông dân Việt Nam tiêu tốn tới 5 m³ nước. Trong khi đó, nghiên cứu của Tổ chức Lương nông Liên hợp quốc (FAO) và Mạng lưới Dấu chân Nước (Water Footprint Network) cho thấy mức trung bình ở các quốc gia khác chỉ khoảng 2,5m3.
Phương thức canh tác và sử dụng tài nguyên lạc hậu, cộng thêm áp lực từ nhu cầu nhập khẩu gạo giảm ở Philippines và Indonesia, khiến thu nhập từ 1.000 m² canh tác trong hơn ba tháng chỉ đạt gần bốn triệu đồng. Lao động trẻ, vì thế, lại rơi vào vòng luẩn quẩn rời bỏ đồng ruộng chuyển ra các đô thị.
Muốn thoát khỏi vòng lặp bế tắc ấy, chúng ta không còn lựa chọn nào khác ngoài việc nâng cao năng suất thông qua cơ giới hóa, chuyển đổi số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI). Đây là hướng đi tất yếu của ngành để chuyển đổi từ mô hình thâm dụng lao động sang nông nghiệp thông minh, đồng thời hướng tới mục tiêu phát triển bền vững theo các tiêu chuẩn ESG (môi trường, xã hội và quản trị).
Bắt đầu từ những bước đơn giản
Với hơn 60% lao động nông nghiệp có trình độ cấp Tiểu học và độ tuổi trung bình trên 45, không phải bộ phận này không muốn thay đổi, mà họ chưa thấy được lợi ích kinh tế ngay lập tức so với thời gian và công sức bỏ ra. Chưa kể tới sự chậm chạp trong việc thích nghi với các ứng dụng cần học hỏi và cập nhật liên tục.
Như gợi ý của chuyên gia tư vấn chuyển đổi số FPT Digital Nguyễn Hữu Hùng, các địa phương nên “chia nhỏ bài toán”. Thay vì cố gắng triển khai các giải pháp phức tạp, hãy bắt đầu từ những ứng dụng dễ dàng nhìn thấy kết quả.
Đơn cử, với hệ thống tưới dựa trên dữ liệu cảm biến độ ẩm đất và thuật toán AI, lượng nước sử dụng giảm trung bình khoảng 22%, năng suất tăng tới 15% so với canh tác truyền thống. Đắk Lắk - tỉnh trồng cà-phê lớn nhất cả nước, nơi thường xuyên bị đe dọa bởi hạn hán và tình trạng suy giảm nước ngầm, đã có hơn 84.000 ha cây trồng cạn được áp dụng các hình thức tưới tiên tiến. Kết quả thực địa cho thấy công nghệ tưới nhỏ giọt tích hợp AI giúp tiết kiệm từ 20-40% lượng nước, giảm chi phí lao động, đồng thời nâng cao chất lượng nông sản nhờ phân phối dinh dưỡng và thuốc bảo vệ thực vật chính xác theo từng giai đoạn sinh trưởng.
Lời giải cho vòng lặp
Khi hệ thống tưới tự động giúp giảm hóa đơn nước, hay số hóa chấm công giúp nông dân thấy rõ sự chính xác trong trả lương, nông dân sẽ từng bước hình thành niềm tin và nhận thức để tiếp cận các giải pháp lớn hơn. Bên cạnh khả năng tối ưu hóa chi phí đầu vào, quá trình ứng dụng công nghệ sẽ tạo ra dữ liệu. Đây mới là “mỏ vàng” đích thực giúp tăng giá trị nông sản ngay trong chuỗi sản xuất.
Viễn thám kết hợp AI cho phép phân tích ảnh vệ tinh theo thời gian thực, phát hiện bất thường trên đồng ruộng (từ khô hạn, ngập úng đến sâu bệnh), với cảnh báo sớm từ 10-20 ngày. Đối với lúa và cây ăn trái, các nền tảng AI có thể dự báo năng suất trước thu hoạch 20-30 ngày, giúp doanh nghiệp chế biến và địa phương chủ động điều tiết thị trường, hạn chế tình trạng được mùa rớt giá.
Tháng 6 này, chuỗi triển lãm Agri Vietnam 2026 dự kiến tổ chức ở Thành phố Hồ Chí Minh. Hơn 200 doanh nghiệp đến từ 15 quốc gia sẽ giới thiệu công nghệ gene, giống mới, đi kèm các thành tựu công nghệ mới giúp thúc đẩy mô hình kinh tế tuần hoàn. Đây là tín hiệu cho thấy kết nối giữa nhà cung cấp công nghệ và người sản xuất đang được nhìn nhận như điểm nghẽn cần phải giải quyết nhanh chóng.
Rõ ràng, bài toán của nông nghiệp Việt Nam luôn có sẵn câu trả lời về công nghệ. Điều còn thiếu là những người dẫn đường, giúp lời giải kia trở nên khả thi với người nông dân, trước khi thế hệ lao động trẻ tiếp tục rời bỏ ruộng đồng chuyển ra các đô thị ■
Bản chất các dữ liệu ESG hướng tới giảm tác động môi trường, bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng và nâng cao thu nhập nông dân. Khi chúng ta tuân thủ và đưa ra các số liệu thực tế, ESG được xem như “thẻ thông hành” giúp kết nối giá trị với doanh nghiệp.
