Trước một giai đoạn tái cấu trúc sâu sắc của NATO - nơi các cam kết an ninh truyền thống dần bị thay thế bởi các tính toán lợi ích thực chất, liên minh này cần tập trung tìm cách củng cố sức mạnh để bảo đảm tương lai phát triển.
Cụm từ “NATO 3.0” liên tục được Bộ trưởng Chiến tranh Mỹ Pete Hegseth nhắc đến tại Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng NATO diễn ra mới đây. Thông điệp Xứ Cờ hoa đưa ra rất rõ ràng: Các đồng minh châu Âu cần chuẩn bị cho một giai đoạn tái cấu trúc mới của liên minh quân sự lớn nhất thế giới này. Sự sốt sắng thúc đẩy cải tổ NATO gắn liền với những chuyển dịch trong ưu tiên chiến lược của Washington. Với việc Mỹ chuyển trọng tâm chiến lược sang khu vực Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương, châu Âu buộc phải nâng cao năng lực bảo đảm an ninh cho Lục địa già.
Càng gần đến Hội nghị thượng đỉnh NATO vào tháng 7/2026, Mỹ càng đưa ra nhiều tuyên bố cứng rắn với các đồng minh. Điều này làm gia tăng quan ngại về mức độ cam kết lâu dài của Washington đối với an ninh châu Âu cũng như tương lai NATO. Mỹ cảnh báo sẽ tiến hành rà soát toàn diện sự hiện diện quân sự tại châu Âu trong vòng 6 tháng tới. Washington cũng tuyên bố có thể điều chỉnh mức độ cam kết đối với NATO nếu các đồng minh không đẩy nhanh việc tăng cường năng lực quốc phòng. Cuộc xung đột tại Trung Đông, vốn khoét sâu những rạn nứt trong NATO do khác biệt lợi ích sâu sắc giữa các đồng minh, cũng được Washington một lần nữa nhắc lại trong thông điệp mới đây nhằm bày tỏ sự không hài lòng với châu Âu.
Kể từ khi Tổng thống Donald Trump quay lại Nhà trắng trong nhiệm kỳ tổng thống thứ hai, Mỹ và các đồng minh châu Âu không ít lần rơi vào cảnh “đồng sàng dị mộng”, nổi bật là trong vấn đề xung đột tại Ukraine, Trung Đông và đóng góp chi phí quốc phòng trong NATO. Bởi vậy, đằng sau mô hình NATO 3.0 được Mỹ thúc đẩy là một thực tế về thay đổi cấu trúc an ninh của phương Tây, khi trật tự cũ được gắn kết chặt chẽ dưới sự lãnh đạo và bảo đảm an ninh của Xứ Cờ hoa đang dần bị thay thế.
Với mô hình NATO 3.0, châu Âu phải gánh trách nhiệm cao hơn về an ninh, phòng thủ cho khu vực. Chính quyền Tổng thống Donald Trump muốn bảo đảm các đồng minh thực hiện cam kết, hướng tới mục tiêu dành 5% Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) cho các khoản chi liên quan quốc phòng. Về phản ứng của châu Âu, Bộ trưởng Quốc phòng Đức Boris Pistorius cảnh báo việc rút bớt năng lực quân sự của Mỹ quá nhanh có thể tạo ra những khoảng trống đáng lo ngại đối với an ninh châu Âu. Tăng chi tiêu quốc phòng trong bối cảnh kinh tế bấp bênh hiện nay là một thách thức không nhỏ với các nước Lục địa già, ảnh hưởng tới các khoản chi cho an sinh xã hội, dễ gây làn sóng phản đối từ nội bộ các nước và thậm chí có thể dẫn đến bất ổn chính trị.
Tổng Thư ký NATO Mark Rutte thừa nhận, Mỹ đang điều chỉnh việc phân bổ nguồn lực quân sự trên phạm vi toàn cầu, song khẳng định điều đó không có nghĩa là Washington sẽ từ bỏ nghĩa vụ bảo vệ các đồng minh theo điều khoản của Hiệp ước NATO. Những năm qua, với vai trò trung tâm ở NATO, Mỹ có được mạng lưới đồng minh xuyên Đại Tây Dương và luôn hiện diện quân sự ở các nước đồng minh. Điều này vừa giúp duy trì tầm ảnh hưởng, vừa bảo vệ nước Mỹ trước các nguy cơ an ninh. Còn với châu Âu, yếu tố quan trọng làm nên ổn định an ninh của Lục địa già chính là mối quan hệ đồng minh truyền thống với Mỹ. Tuy nhiên, bối cảnh mới đang đặt châu Âu trước sức ép và trách nhiệm thoát khỏi sự phụ thuộc vào “chiếc ô an ninh” của Mỹ, chứng minh khả năng “tự lực cánh sinh” về an ninh và cân bằng trách nhiệm với Mỹ trong NATO.
