Mái ấm ở thung lũng Cát Cát

Hằng năm, thung lũng nhỏ bé này đón hàng triệu lượt khách trong và ngoài nước, bởi những gì của riêng nó. Đó là bản sắc văn hóa H'Mông hiện lên rờ rỡ, với con người, trang phục, lối sống, nghề truyền thống nguyên bản. Thế nhưng, ít người biết ở phía sau viên ngọc Cát Cát là những số phận, những con người với bao thăng trầm nhưng đã vượt lên hoàn cảnh, chiến thắng chính bản thân, khởi nguồn từ tấm lòng nhân ái, từ cách làm du lịch trách nhiệm với cộng đồng.

Câu chuyện cô bé người H'Mông đói lả bên gốc cây

Phó Giám đốc Công ty Trách nhiệm Hữu hạn Một thành viên du lịch Cát Cát Nguyễn Trung Kiên đưa chúng tôi đến lớp học mở ngay giữa thung lũng, cạnh con suối trong xanh. Thầy giáo Giàng Seo Gà, đang dạy song ngữ Việt - H’Mông cho các em học sinh người H'Mông ở đây, cả nam và nữ hơn 30 cháu. Thầy Gà là người H’Mông ở Hầu Thào, nguyên Giám đốc Trung tâm Văn hóa thị xã Sa Pa cũ, nay đã về nghỉ hưu. Biết thầy là một người có vốn kiến thức văn hóa H’Mông rất phong phú, sâu sắc nên Công ty du lịch Cát Cát đã mời về dạy song ngữ Việt - H’Mông và trao truyền vốn văn hóa bản địa quý giá cho thế hệ trẻ người H’Mông ở Cát Cát và vùng phụ cận. “Cả cuộc đời công tác nhà nước, tôi chỉ làm một việc là gom nhặt, sưu tầm, bảo tồn và gìn giữ vốn văn hóa truyền thống của dân tộc H’Mông. Tôi muốn trao truyền lại cho thế hệ trẻ, lớp con, cháu mình kế tục, giữ gìn và lan tỏa vốn quý ấy đến mai sau”, thầy giáo già Giàng Seo Gà tâm sự.

Ở lớp học của thầy Gà, tôi bắt gặp gương mặt sáng, tự tin và trong trẻo, đó là em Thào Thị Di, ở bản Ý Lình Hồ. Thấy “bố” Kiên và khách lạ, em lễ phép cúi đầu khoanh tay trước ngực chào đón. Câu chuyện của bé Di dài dặc những tháng ngày u ám, vất vưởng, thất học. Bố mẹ bỏ nhau từ khi em còn rất nhỏ, xơ xác như gà con mất mẹ. Bà nội già quắt queo, đau yếu liên miên mang cháu về nuôi, lủi thủi trong túp lều xập xệ bị bỏ quên ở bản xa nghèo khó. Hoàn cảnh bắt buộc, bà nội phải địu cháu ra phố huyện sống nhờ vào tình thương của khách qua đường. Lần ấy, đang trên đường đi làm, anh Kiên bắt gặp bé Di đói lả, lịm đi trong mưa rét buốt bên gốc cây trên phố. Anh bàn với lãnh đạo công ty quyết định đưa bé Di về ăn ở, học chữ H’Mông, hát dân ca, thêu thổ cẩm ở lớp học mở tại Cát Cát, nơi anh đang quản lý. Biết cháu còn ít tuổi lại vào học muộn hơn so với các bạn khác, thầy giáo Giàng Seo Gà xếp cho Di ngồi bàn đầu để dễ nhìn bảng, còn “bố” Kiên thì tranh thủ từng phút rảnh công việc là đến ngó bé Di, chăm chút từng tí. Chỉ bảy tháng vào ăn, học tại Cát Cát, bé Di mạnh khỏe, tự tin, hoạt bát lanh lợi hơn rất nhiều.

Thầy Giàng Seo Gà cho biết thêm, tại lớp học đặc biệt này, hiện có hơn 30 em cả nam và nữ. Trong đó, có rất nhiều em hoàn cảnh éo le, cuộc sống khó khăn, bấp bênh. Vào đây, các em được bảo trợ ăn học miễn phí. Ngoài học song ngữ Việt - H’Mông, các em còn được học văn nghệ, nghề truyền thống như nhuộm chàm, thêu thổ cẩm, vẽ sáp ong để rèn nghề và quan trọng hơn là ý thức trân quý, bảo tồn vốn văn hóa truyền thống của dân tộc mình.

Và bà Sung đội mưa rét bán hàng rong nuôi thân

Ở ngay vị trí trung tâm khu dạy nghề thêu may thổ cẩm, tôi gặp bà Thào Thị Sung, 75 tuổi, đang miệt mài vẽ sáp ong lên tấm vải lanh vừa mới dệt xong. Chung quanh rất đông khách nước ngoài vừa xem, vừa trầm trồ chọn mua những tấm thổ cẩm do chính tay bà Sung thêu tay, với những họa tiết độc đáo, toát lên “hồn cốt” văn hóa H’Mông bản địa.

Cuộc đời bà Sung cũng thăng trầm, gập ghềnh như con dốc ở bản xa nơi bà trú ngụ. Bà có tám người con, bốn trai, bốn gái. Thế nhưng, lần lượt ba người con trai và một người con gái đã rời bỏ bà mà ra đi trước. Bà Sung về sống cùng người con trai út. Do đã hết tuổi lao động, trong khi con trai lại phải bươn chải lo toan cho đàn con còn nheo nhóc, nên bà dường như bị lãng quên trong căn nhà tối om, suốt ngày đóng kín cửa theo tập tục của người H’Mông nơi đây. Cô độc mãi, một ngày bà lần tìm đến khu du lịch Cát Cát vừa bán mấy thứ hàng rong vừa nhặt nhạnh đủ thứ, mong có thể sống nhờ vào tình thương của du khách, như một người cơ nhỡ.

Biết hoàn cảnh của bà Sung, anh Kiên cùng Ban lãnh đạo công ty đã mời bà về Cát Cát, bố trí nơi vẽ sáp ong, thêu thổ cẩm rồi chỗ bán hàng thuận tiện, chắc chắn. Thế là, bộ bút vẽ sáp ong cũ lại được bà lấy ra. Rồi bà Sung trở thành nghệ nhân vẽ sáp ong đẹp nổi tiếng ở Cát Cát, được du khách trong và ngoài nước mến mộ, tìm mua sản phẩm ngày càng nhiều. Cuộc sống của bà Sung đã hoàn toàn thay đổi trong mái ấm Cát Cát. Ở đây, với đôi bàn tay khéo léo, đôi mắt còn tinh tường, bà tự làm việc, có thu nhập tốt, không chỉ nuôi sống bản thân mà còn giúp thêm cho con, cháu để cuộc sống tốt hơn.

Ở bãi gửi xe của du khách muôn phương đến thăm Cát Cát, tôi gặp Ma A Phò, người ở thôn Cát Cát, hiện đang là nhân viên Đội trật tự của công ty. A Phò giờ làm soát vé, với mức lương 6 - 7 triệu đồng/tháng. A Phò kể với tôi, hiện cả nhà anh đang làm việc ở đây. Mẹ đẻ anh là nghệ nhân của Đội văn nghệ, cháu của A Phò cũng đang học lớp bảo tồn văn hóa H’Mông, vừa học, vừa tham gia biểu diễn văn nghệ phục vụ du khách. Tính ra cả nhà A Phò mỗi tháng cũng có thu nhập 15-20 triệu đồng ổn định.

Đến Cát Cát, tôi như đứng giữa bản người H’Mông với những con người, trang phục, nghề dệt vải lanh, nhuộm chàm, vẽ sáp ong, thêu thổ cẩm, điệu múa, tiếng khèn đúng bản địa, không lai tạp. Bởi thế, nó có sức hút lớn và bền vững theo thời gian với du khách trong và ngoài nước. Theo anh Nguyễn Trung Kiên, hiện tại công ty bảo trợ cho gần 200 người dân địa phương, ưu tiên trẻ em và người già có hoàn cảnh khó khăn, cơ nhỡ, mồ côi. Cách làm của công ty là đưa các em vào lớp “Bảo tồn văn hóa H’Mông” đặt tại Khu du lịch Cát Cát.

Tại đây, các em được học song ngữ Việt - H’Mông, học hát, học thêu thổ cẩm… Các em được hỗ trợ 100.000 đồng/ngày, để “Không xin kẹo, xin tiền; không chèo kéo du khách, bán hàng rong…" như anh Kiên nói. Người già H’Mông ở Cát Cát thì tham gia truyền bá văn nghệ, dạy nghề truyền thống của dân tộc, rồi bán hàng tại chỗ.

Trên đường dẫn xuống thác Tình Yêu hay khu Cọn nước, tôi chen chân trong rừng du khách vây quanh vừa xem đồ lưu niệm là những chiếc khăn, váy áo, túi thổ cẩm rực rỡ sắc mầu do chính bàn tay những “nả” (mẹ) người H’Mông như bà Sung, bà Sú, bà Máy, bà Ly làm ra. Người bán, người mua rộn rã như chợ Tết.