Dưới ánh nắng đầu ngày, những chậu cây kiểng bonsai như Hoàng Anh Mộc (duối), khế cảnh, mai vàng, hải châu, sam núi, si, sanh, hoa giấy, tùng bồng lai, linh sam... khoe một mầu xanh mơn mởn.
Một thú chơi và những điều hơn thế
Vừa tỉa lại tán lá cho cây ổi sẻ, ông Uyên cho biết, khi tạo hình bonsai cho loài ổi này, quan trọng nhất là thiết kế thân cành. “Nhìn cây ổi con dù rất bình thường nhưng cần vài năm mới tạo xong thân cây như ý muốn. Lá ổi sẻ non có chứa vị thuốc hỗ trợ tiêu hóa, thân cây thì để chơi bonsai. Hầu như tất cả bộ phận trên bonsai ổi sẻ đều có giá trị sử dụng”, ông Uyên cười nói.
Nhớ lại năm 2008, khi xem chương trình nói về phong trào chơi cây kiểng bonsai ở các nơi, ông Uyên bắt đầu tò mò về thú chơi lắm công phu này. Khi đó, tại tỉnh Quảng Ngãi vẫn chưa có nhiều người am hiểu, trồng và chăm sóc được các loại cây bonsai. Một số nhà vườn chỉ tập trung vào trồng những cây kích thước to lớn, thường phải dùng máy móc để chăm sóc và vận chuyển cây. Ông Uyên nhận thấy loại bonsai cỡ lớn sẽ bề thế, hấp dẫn nhưng tính ứng dụng không cao khi đặt chúng vào không gian nhà cửa đô thị. Lặn lội đến nhiều tỉnh, thành phố, ông dần tích lũy những bài học kinh nghiệm trồng bonsai.
“Với bản thân tôi, một ngày được sống vui và trọn vẹn là khi được mắt thấy, tay sờ, được cảm nhận sự phát triển của vườn cây. Vì nhà tôi nằm giữa khu phố, hạn chế không gian nên trồng bonsai mini là hướng đi tôi đang theo đuổi”, ông Uyên cho biết.
Bonsai mini là loại cây kiểng có kích thước nhỏ nhất. Chiều cao trung bình của những cây bonsai mini là dưới 30 cm. Mặc dù nhỏ bé nhất trong các loại bonsai nhưng thời gian để cây mini trưởng thành là 3 - 6 năm. Trải qua bao mùa mưa nắng của khu vực miền trung, vườn bonsai mini của ông Uyên ngày càng vươn chồi mạnh mẽ. Gốc, thân, cành, chi, tán cây... phát triển muôn hình vạn dáng.
Trong giới chơi cây kiểng bonsai, sẽ chia thành hai nhóm chính. Đó là nhóm tạo dáng cây từ một phôi ban đầu; nhóm thứ hai là mua cây đã phát triển tương đối, tiếp tục chăm sóc, tạo dáng. Nghệ nhân Nguyễn Phương Uyên chọn cách chơi theo cách thức tạo dáng cây từ phôi ban đầu. Chọn cách chơi cây kiểng sẽ phụ thuộc nhiều yếu tố. Trong đó, tính cách, tầm nhìn của người chơi cây quyết định trực tiếp cách chơi.
Khi mới mang về, tất cả những bộ phôi chỉ có một mầu xám xịt, nâu đậm. Dáng vẻ phôi càng xù xì, thô kệch thì khi tạo hình càng thú vị. Quá trình chăm cây thực chất là làm cho từng bộ phận chi, tán được phân chia rõ ràng. Trong đó, không làm nhầm lẫn giữa cành chính và cành phụ.
Lật lại từng kỷ niệm với các mẫu bonsai của mình, nghệ nhân Nguyễn Phương Uyên chỉ gói gọn trong một câu: “Mỗi cây một dáng, không bao giờ giống nhau”.
Hàng trăm tác phẩm cây kiểng bonsai đã ra đời từ đôi tay của ông Uyên. Mỗi cây mang một câu chuyện, một góc nhìn thẩm mỹ. Thí dụ, những cây dáng đổ sẽ có phần ngọn, tán lá đổ xuống dưới gốc rồi uốn lượn lên. Vượt qua giá trị thẩm mỹ, cây dáng đổ hàm chứa cuộc đời một con người. Đời người thường ít bằng phẳng. Thay vào đó sẽ có từng chặng đường phát triển, có lên, có xuống. Cây dáng đổ là phương tiện để ông Uyên kể chuyện đời mình.
Trong bộ sưu tập bonsai mini, ông Uyên khẳng định có một mẫu cây dáng đổ sẽ không rời xa bản thân ông. “Kỳ thực, khi chơi cây rồi mới hiểu, sự phát triển của vườn cây phụ thuộc vào năng lượng trong bản thân mình. Khi tâm trạng tôi phấn khởi, chậu cây ra chồi liên tục. Còn những đợt do áp lực công việc, vườn cây cũng bị tàn úa theo”, ông Uyên tâm sự.
Bốn tiêu chí để một nghệ nhân bonsai đánh giá cây đẹp là cổ, kỳ, mỹ, văn. Trong đó, tiêu chí cổ đại diện cho dáng cây già cỗi, cổ thụ. Tính độc đáo, tạo hình công phu gợi nên tiêu chí kỳ. Mỹ chính là vẻ đẹp trong toàn bộ tác phẩm (bao gồm phần đôn, chậu và cây) thu hút ánh nhìn của người xem. Cuối cùng là tiêu chí văn, thể hiện giá trị tinh thần, quan niệm sống của người chăm cây.
Tháng 6/2024, nghệ nhân Nguyễn Phương Uyên đã cung tiến cây kiểng trong lễ Cung Tiến tại Thế Miếu thuộc Quần thể di tích Cố đô Huế. Đó là cách để ông Uyên trao niềm tin, gửi cảm xúc. Với ông, cây kiểng bonsai đã vượt qua ranh giới là một mẫu vật trang trí. Từng tán lá, thân cành trở thành biểu tượng gửi gắm niềm tin, ước vọng của cuộc sống.
Nghệ thuật của sự kiên nhẫn
Khi áp dụng bộ tiêu chí cổ, kỳ, mỹ, văn vào bonsai mini càng thêm khó. Với thân cành nhỏ bé, việc tạo dáng bằng các dụng cụ như kìm cạp, dây uốn, cưa tay... phải thực hiện nhẹ nhàng, tránh làm bật gốc, lung lay bộ rễ. Ông Uyên lấy cái khó đó để rèn luyện tâm, trí cho bản thân. Cầm trên tay chậu bonsai khế chua, ông Uyên chia sẻ: “Mỗi động tác cắt gọt, làm liền sẹo, uốn cành con rất phức tạp. Nếu tâm không tĩnh, tính cách nóng vội thì khó lòng uốn được cây. Bản thân tôi không lấy tiêu chuẩn độ quý hiếm của loài cây để yêu thích cây kiểng. Dù chỉ là mẫu cây bình thường nhưng có sự sáng tạo nghệ thuật, tôi sẽ trân trọng nó”.
Gần đây, mẫu bonsai tốn nhiều công sức của ông Uyên là cây duối. Phần phôi đặt mua từ tỉnh Phú Yên (cũ). Với bộ gốc khô khốc nhưng ngọn cây duối vẫn trổ chồi xanh non. Qua sáu năm, ông Uyên tạo hình cây duối theo dáng một con cua, có đủ hai càng. Đó là cách chơi tương đối khác biệt. Nhờ một phần gốc còn khả năng dẫn nước và chất dinh dưỡng nên tán lá ở trên phát triển khỏe mạnh.
Nghệ nhân Nguyễn Phương Uyên có cách làm độc đáo khi đưa gốm cũ vào tác phẩm bonsai. Kho chứa của ông Uyên có hàng chục mẫu gốm sứ đủ mầu, đủ hình dáng. Trong đó, đa số là đồ cũ, lỗi. Vì là đồ cũ, nứt vỡ nên rất cần được tái sinh một vòng đời mới ý nghĩa hơn. Đó là góc nhìn nghệ thuật của ông Uyên.
Từ kinh nghiệm đúc kết được, ông Uyên cho rằng, để nghề trồng sinh vật cảnh đi lâu dài, yếu tố then chốt là không rập khuôn. Ông Uyên tự đặt cho mình mục tiêu là mẫu cây làm sau không được mang dáng vẻ của cây trước đó. Kể cả việc tự tái chế gốm cũ bằng phương pháp cắt tạo hình vẫn là độc nhất. Giới hạn sáng tạo dường như luôn mở rộng trong trí tưởng tượng của nghệ nhân Nguyễn Phương Uyên.
Hiện tại, ông hướng đến câu chuyện tận dụng những không gian nhỏ để tạo nên các tác phẩm bonsai đẹp. Từ đó, áp dụng bonsai mini vào việc làm kinh tế lâu dài, trở thành một nghề cụ thể.
Nhớ lại lần mang cây kiểng tham gia triển lãm Bonsai & Suiseki châu Á - Thái Bình Dương lần thứ 15, năm 2019, ông Uyên xem đó là cơ hội quan trọng để khẳng định giá trị cây kiểng bonsai của Quảng Ngãi. Việc đột phá sáng tạo nghệ thuật đối với cây kiểng bonsai rất khó. Mỗi tác phẩm đến từ các quốc gia đều là nhóm đẹp nhất, mang nhiều ấn tượng. Tính cầu kỳ trong việc trưng bày bonsai đến từ việc phối hợp đôn, đế và chậu cây. Kích thước chậu không thể quá lớn so với toàn bộ thân cây, trừ một số ngoại lệ do dụng ý nghệ thuật riêng của tác giả. Bộ phận đôn thường là loại hình lục giác nhằm tăng tính đối xứng, ổn định cho toàn bộ tác phẩm bonsai.
Nhìn nhận về thực tế cây kiểng bonsai hiện nay, nghệ nhân Nguyễn Phương Uyên thấy rõ đã qua rồi giai đoạn cần có nền tảng kinh tế mới chơi được bonsai. Nói như vậy để thấy được giá trị nghệ thuật của tác phẩm bonsai thường nằm ở tính cảm xúc. Từng ngóc ngách trong ngôi nhà, ông Uyên bài trí các chậu bonsai mini phù hợp với không gian. Yếu tố cốt lõi là tăng thêm mảng xanh cho không gian sống. Sự có mặt của bonsai giúp tạo cảm giác dịu mát cho ngôi nhà.
Ông Uyên hiện là hội viên Sinh vật cảnh (SVC) tỉnh Quảng Ngãi. Hội thường tổ chức các đợt triển lãm, giao lưu cho thành viên chơi bonsai. Khi đến triển lãm, mỗi tác phẩm sẽ góp phần tạo nên một lối sống xanh, gần gũi với thiên nhiên. Với ông Uyên, những lần gặp gỡ rồi trao đổi cây giữa các thành viên trong Hội là cái duyên. Dường như, giá trị vật chất không còn là trở ngại trước một quyết định đổi cây cho người khác. “Anh em chơi cây kiểng bonsai thường quan niệm cái đẹp là đích đến của nghệ thuật. Bản thân tôi từng nhiều lần trao đổi cây với những người ngoại tỉnh, kể cả trong Thành phố Hồ Chí Minh, thành phố Huế...”, ông Uyên cho biết.
