Chợ trâu, bò giữa lưng trời

Nơi đây, không tiếng rao mời đon đả, thứ âm thanh "thống trị" là tiếng ậm ừ trầm đục của hàng nghìn con trâu, bò đang đứng chen chúc giữa chợ. Giữa mờ ảo làn sương, những thương vụ diễn ra bằng ngôn ngữ, cử chỉ riêng biệt, “chốt đơn” bằng cái bắt tay và một vệt sơn đỏ.

Bắt tay chốt đơn

Gần 5 giờ sáng, khi nhiều người còn đang say giấc thì phía ngoài đường tiếng mõ trâu, bò lộc cộc, leng keng phát ra mỗi lúc một gần. Thương lái bắt đầu lục tục dậy ra chợ. Ngoài đường, một tốp ba người dẫn gần chục con trâu, bò hiện rõ dần trong màn sương mờ ảo. Mấy lái buôn đứng chờ sẵn đầu chợ, thấy có hàng, một người tiến thẳng về phía đoàn gia súc ngó, nghiêng, vỗ vỗ vào những con trâu, bò và họ ngã giá bằng cử chỉ riêng rồi vui vẻ bắt tay. Người mua lôi trong túi ra chiếc bình sơn đỏ xịt đánh dấu trên hai con trâu đực to, đẹp nhất đàn. Chưa đầy 10 phút, “thương vụ” đã hoàn thành.

Trời mùa đông, sương giăng phủ kín, chẳng thể nhìn thấy thứ gì ở tầm xa một mét, chỉ nghe tiếng chân rầm rập của gia súc, tiếng chào nhau của đồng bào đến chợ. Phiên chợ đặc biệt này họp cố định 5 ngày một phiên. Cụ Hoàng Văn Biên, dân tộc Tày, năm nay ngoài 80 tuổi, đã dậy từ rất sớm. Lúc còn trẻ, cụ cũng là một “tay buôn” gia súc có tiếng với khả năng đánh giá chất lượng, chốt đơn có lãi cao và uy tín làm nghề. Cụ kể, lúc đó chưa thành chợ như bây giờ, thường chỉ đi lùng ở nơi khác về cho gia đình nào có nhu cầu nuôi sinh sản phát triển kinh tế hoặc phục vụ cày kéo... Hơn chục năm rồi không tham gia nữa, cụ chuyển sang mở nhà trọ cho thương lái đến chợ ngủ qua đêm. Hằng phiên, cụ thường dậy sớm, ngồi trong nhà, ngó qua cái cửa sổ nhỏ, ngắm từng đàn trâu, đàn bò nối nhau vào chợ trong làn sương sớm...

Chợ trâu, bò Nghiên Loan cách tỉnh lộ 258B khoảng 500 m nên rất thuận tiện cho việc giao thương, vận chuyển hàng hóa. Những chiếc xe tải đỗ thành hàng dài ven đường với biển kiểm soát khác nhau đến từ Cao Bằng, Hà Nội, Hưng Yên, Lạng Sơn, Hải Phòng, Tuyên Quang... Chị Lý Mùi Phàn, dân tộc Dao dắt theo con trâu béo, vừa đi vừa chia sẻ: “Nhà mình ở Cao Minh, cách chợ hơn 10 km, nuôi vỗ béo được bốn con trâu. Con nào đã vỗ béo tốt thì ra chợ này bán rồi lại tìm mua những con gầy về nuôi”. Nói đến đây, chị kéo vội con trâu lẫn vào đám đông. Nửa tiếng sau, chị bước ra từ trong đám đông, vẻ mặt vui mừng: “Phiên này may, gặp được người mua dễ tính, con trâu bán được giá hơn dự kiến, trừ chi phí lãi hơn bảy triệu đồng”.

Điểm độc đáo đầu tiên ở phiên chợ đặc biệt này là cách ngã giá giữa người mua và người bán. Luật bất thành văn, để không làm mất lòng lẫn nhau khi cùng lúc có nhiều người cùng mua, mỗi người mua sẽ nói thầm, hoặc dùng ký hiệu bằng ngón tay để phát giá bí mật với nhau. Những “thương vụ” mua, bán sẽ được chứng nhận hoàn thành bằng cử chỉ bắt tay giữa người mua và người bán. Người mua sẽ đánh dấu vào con trâu, bò đã chốt giá. Khi đã xong thủ tục này thì người đến sau có trả giá cao hơn bao nhiêu người bán cũng không bán, cho dù chưa nhận tiền của người đã chốt trước đó...

Lọt thỏm giữa hai con trâu to khỏe đứng ngay cổng chợ, chị Triệu Thị Xuyến, dân tộc Dao đang làm một công việc đặc biệt ở phiên chợ đặc biệt này. Việc của chị là nhận bán hộ trâu, bò của người khác. Phiên nào chị cũng dắt bán hộ hai con. Bán thành công, chị được trích lãi từ 200 đến 500 nghìn đồng/con, có phiên may mắn được lãi cả triệu đồng, cộng với 200 đến 300 nghìn đồng tiền thưởng của chủ trâu, bò.

Ở chợ bò Nghiên Loan, người mua, người bán ở khắp mọi nơi về hội tụ. Người ở xa cũng về đây bán hộ, tìm mua hộ, nam, nữ, già, trẻ có đủ, với mặt hàng là hàng nghìn con trâu, bò. Mỗi phiên chợ giao dịch trên dưới 50 tỷ đồng, nhưng tuyệt nhiên không có sự xáo trộn, ganh đua, tranh giành, trộm cắp. Thuận mua, vừa bán trong nhẹ nhàng, văn minh. “Chính từ sự chân chất, thật thà của đồng bào và uy tín của người mua, người bán mà tôi gắn bó cả chục năm với chợ bò Nghiên Loan”, anh Nguyễn Hoàng Hải Nam, thương lái ở Hưng Yên cho biết.

Ở chợ, mỗi thương lái đều có một người chuyên đi “lùng”. Những người này có nhiệm vụ đi quanh chợ tìm những con trâu, bò ưng ý rồi báo chủ đến xem, nếu đạt tiêu chuẩn chủ mua sẽ chốt với người bán. Sau khi giao dịch thành công, người bán thường trích ra một khoản tiền nhỏ, gọi là "lộc may mắn" gửi lại cho người mua. Người mua trích phần trăm cho người “lùng” đã giúp tìm được con ưng ý. “Người đi “lùng” nhanh mắt, tinh ý, hợp chủ sẽ được “cộng tác” lâu dài”, anh Nguyễn Hoàng Hải Nam nói thêm.

Vợ chồng anh Triệu Khải Kim và vợ Hoàng Thị Nguyệt, quê ở Cao Bằng, còn trẻ nhưng đã nhiều năm kinh nghiệm xuống chợ Nghiên Loan để tìm mua những con trâu, bò hợp với túi tiền sau đó bán lại ngay cho thương lái nếu thấy có lãi. Với cách mua bán này, một con gia súc mua ở cuối chợ có khi đã được bán lại khi ra tới đầu chợ. Theo anh Kim, mỗi phiên chợ kiếm được từ ba đến năm triệu đồng. “Cái khó là phải biết cách đánh giá, tính trọng lượng cân móc hàm, rồi suy ra giá thị trường thời điểm thực tại để trả giá. Nếu cảm thấy có lãi, thì mua rồi bán lại cho người khác khi đã thấy có lãi. Những người buôn gia súc rất tinh trong việc này, nên dự đoán độ chênh lệch trọng lượng phải chuẩn”, anh Kim nhấn mạnh. Với thương lái, những người bán hộ, những người “lùng” đóng vai trò quan trọng vì không một thương lái nào có đủ sức đi xem giò, cẳng của hàng nghìn con trâu, bò chỉ trong một buổi sáng được.

Chợ phiên giúp xóa nghèo

Chợ bò Nghiên Loan diễn ra từ bốn giờ chiều ngày hôm trước đến 12 giờ trưa ngày hôm sau, mang ý nghĩa rất lớn đối với đời sống kinh tế, văn hóa của cộng đồng các dân tộc không chỉ trong xã, trong tỉnh. Chợ tạo ra việc làm tại chỗ, như chăm sóc vật nuôi, cung cấp thức ăn, vận tải, chăn hộ, bán hộ và kèm theo các dịch vụ khác như ăn uống, nhà trọ, nhà nghỉ... Hợp tác xã Giàng Tiến khi mới thành lập chỉ có vài chục con trâu bò, nay đàn đã tăng lên 400 con.

Anh Lý A Thào, dân tộc H’Mông, quê ở Quản Bạ (Tuyên Quang) đem hai con trâu và ba con bò xuống chợ bán. Để kịp phiên chợ, anh thuê một người phụ giúp cùng đồng hành, xuất phát từ ngày hôm trước để kịp đến nơi trước khi trời tối còn mua cỏ cho trâu, bò ăn. Lúc thuận lợi thì anh bán được ngay trong buổi sáng nhưng có phiên anh phải gửi gia súc lại thuê dân chăm sóc.

Không biết buôn đi bán lại như người khác, ông Triệu Văn Tu, nhà gần chợ đã tận dụng đất quanh nhà để trồng cỏ voi, dần dần chuyển cả đất ruộng trồng cỏ. Mỗi phiên chợ đều có người gửi trâu, bò chưa tiêu thụ được để nhà ông chăn dắt. Vừa có tiền công chăn dắt, vừa được tiền bán cỏ, gia đình 5 nhân khẩu ông Tu thoát hộ nghèo đã ba năm.

Năm 2007, chính quyền Nghiên Loan đầu tư xây dựng các hạng mục đình chợ, đường vào chợ. Năm 2014, địa phương tiếp tục mở rộng, san nền khu vực dành riêng cho hoạt động giao thương trâu, bò. Từ đó chợ trở thành chợ đầu mối, điểm trung chuyển trâu, bò lớn của tỉnh nói riêng và khu vực phía bắc nói chung.

Theo Chủ tịch UBND xã Nghiên Loan Dương Văn Quỳnh, từ khi nâng cấp, mở rộng cơ sở hạ tầng, chợ trâu, bò đã thu hút ngày càng nhiều thương lái đến giao dịch, trao đổi, mua bán, góp phần đáng kể vào thu ngân sách, giải quyết việc làm cho lao động địa phương và nhiều địa phương lân cận. Dự tính nhiệm kỳ 2025-2030, xã sẽ sắp xếp, quy hoạch lại các vị trí chức năng trong chợ.

Có thể nói, chợ phiên đặc biệt này đã giúp rất nhiều hộ đồng bào dân tộc thiểu số ở Nghiên Loan và vùng lân cận thoát nghèo. Mỗi con trâu, bò vỗ béo từ một đến hai tháng, đem xuống chợ bán, người nuôi có thể lãi từ bốn đến năm triệu đồng. Tại Nghiên Loan hiện đã có ba hợp tác xã, 30 gia trại và hầu như hộ nào cũng nuôi quy mô nhỏ từ hai đến năm con. Lãnh đạo xã Nghiên Loan hóm hỉnh so sánh, cả xã chỉ có khoảng 11 nghìn dân thì số trâu, bò đã lên tới 8.000 con và xã đang phấn đấu đến năm 2030 sẽ nâng đàn lên 11 nghìn con, nghĩa là “mỗi người dân sẽ có một con trâu, bò”.