Sơn Tây là vùng đất giàu truyền thống văn hóa, lịch sử, với hệ thống di tích và làng nghề mang những dấu ấn riêng. Trong đó, Làng cổ Đường Lâm, Thành cổ Sơn Tây, Văn Miếu Sơn Tây là những địa danh gắn với nhiều lớp ký ức của vùng đất xứ Đoài.
Thay vì chỉ giới thiệu di sản qua các hình thức truyền thống, nhiều cách sáng tạo đã tập trung lựa chọn những hình thức gần gũi hơn với người tiêu dùng. Hình ảnh các di tích được đưa vào thiết kế của kem di sản, bánh trung thu và hộp quà, đã tạo thêm những "điểm chạm" giữa di sản và đời sống đương đại.
Đáng chú ý, nhiều sản phẩm được tích hợp mã QR. Người sử dụng có thể quét mã để tiếp cận những thông tin, câu chuyện giới thiệu về địa danh, di tích và các giá trị văn hóa của Sơn Tây. Theo đó, công nghệ được sử dụng như phương tiện mở rộng khả năng tiếp cận di sản, nhất là với những người trẻ vốn quen với việc tiếp nhận thông tin qua thiết bị số.
Cách làm này cũng đặt ra vấn đề đáng chú ý trong bảo tồn và phát huy di sản hiện nay, đó là làm thế nào để những giá trị vốn thuộc về quá khứ có thể tiếp tục hiện diện tự nhiên trong đời sống hôm nay, thay vì chỉ được biết đến khi người dân trực tiếp đến các điểm di tích.
Năm nay, nhiều hộp bánh trung thu được thiết kế theo nghệ thuật gấp giấy 3D. Những lớp giấy khi mở ra tạo thành hình ảnh gắn với di sản, đưa chiếc hộp thành không gian kể chuyện thu nhỏ. Ở hướng tiếp cận này, thiết kế phục vụ mục đích thẩm mỹ và cũng trở thành phương thức diễn giải di sản. Người sử dụng nhờ đó không những được đón nhận thêm món quà mà còn có cơ hội tìm hiểu câu chuyện phía sau hình ảnh được tái hiện.
Đây cũng là hướng tiếp cận đang được nhiều địa phương quan tâm trong quá trình phát huy giá trị di sản gắn với du lịch và phát triển các ngành công nghiệp văn hóa. Bởi bên cạnh nhiệm vụ bảo tồn, di sản chỉ thực sự phát huy sức sống khi trở thành một phần của đời sống cộng đồng và tạo ra những giá trị mới trên nền tảng các giá trị truyền thống.
Từ những sản phẩm cụ thể, câu chuyện về di sản, tiêu biểu là Sơn Tây được đặt trong mối quan hệ rộng hơn giữa bảo tồn văn hóa và phát triển địa phương. Các sản phẩm quà tặng mang hình ảnh di tích, một món ăn có câu chuyện văn hóa hay một thiết kế thủ công gắn với địa danh đều có thể trở thành kênh giới thiệu về vùng đất. Điều quan trọng là quá trình sáng tạo cần dựa trên sự tôn trọng tính xác thực của di sản, tránh biến các biểu tượng văn hóa thành những hình thức trang trí đơn thuần.
Khi được đầu tư về nội dung, thiết kế và cách kể chuyện, sản phẩm văn hóa hoàn toàn có thể vừa tạo ra giá trị kinh tế, vừa góp phần mở rộng khả năng tiếp cận và nhận diện di sản. Qua mỗi hình ảnh, câu chuyện và mã QR được tích hợp, một phần ký ức về vùng đất xứ Đoài được đưa đến gần hơn với công chúng bằng phương thức phù hợp với nhịp sống hiện đại.
Từ góc nhìn người làm nghề Nghệ nhân Ưu tú, họa sĩ Nguyễn Tấn Phát, người có nhiều năm nghiên cứu và thực hành nghệ thuật, cho rằng điểm đáng chú ý ở chuỗi sản phẩm là cách những hình ảnh quen thuộc của di sản được chuyển hóa thành ngôn ngữ thiết kế và sản phẩm đời sống.
Theo họa sĩ, để cách làm này thực sự có ý nghĩa, sản phẩm cần bảo đảm sự hài hòa giữa yếu tố sáng tạo và tính xác thực của di sản và câu chuyện văn hóa phía sau mỗi hình ảnh phải được nghiên cứu kỹ, tránh dừng lại ở việc sử dụng các biểu tượng chỉ để trang trí.
Thực tế hoạt động sáng tạo của Nguyễn Tấn Phát cũng gắn với nỗ lực đưa nghệ thuật truyền thống đến gần công chúng thông qua trải nghiệm. Anh đang thực hiện các hoạt động hướng dẫn trải nghiệm sơn mài tại đình Hà Vĩ (Hàng Hòm, Hà Nội), giúp người tham gia quan sát sản phẩm và trực tiếp tìm hiểu chất liệu, kỹ thuật và quá trình tạo tác.
Từ trải nghiệm thực hành, nghệ nhân cho rằng khi công chúng được trực tiếp "chạm" vào chất liệu và câu chuyện văn hóa, khoảng cách giữa di sản với đời sống sẽ được rút ngắn. Đây cũng có thể là hướng để các giá trị truyền thống được tiếp nhận bằng trải nghiệm và tiếp tục tạo cảm hứng cho những sáng tạo mới.
