Trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, hoạt động chuyển giá (HĐCG) là một thực tế phổ biến có tác động tiêu cực tới mọi nền kinh tế, trở thành vấn đề nan giải của mọi quốc gia trong lĩnh vực thuế. Hành vi chuyển giá xuất hiện ngày càng nhiều và tinh vi hơn, làm thất thu NSNN. Ở Việt Nam, cách đây khoảng chục năm “chuyển giá” vẫn là khái niệm mới, thì hiện nay nó đã trở nên phổ biến, không chỉ ở các DN FDI, mà còn xảy ra ở cả các DN trong nước, chuyển giá nội địa. HĐCG còn làm méo mó môi trường kinh doanh, tạo ra sự cạnh tranh bất bình đẳng giữa các chủ thể kinh tế và chứa đựng nhiều rủi ro khác.
Việt Nam đã rất nỗ lực xây dựng, ban hành nhiều chủ trương và chính sách, nhằm thiết lập và dần dần hoàn thiện khuôn khổ pháp lý cho hoạt động chống chuyển giá (CCG), chống thất thu NSNN, tạo những cơ sở pháp lý nhất định cho hoạt động của ngành thuế trong đấu tranh CCG ở các DN. Tuy nhiên, công tác CCG ở Việt Nam vẫn còn nhiều bất cập, chưa đạt được hiệu quả. Nguyên nhân là hệ thống pháp lý liên quan CCG vẫn còn rất thiếu và nhiều lỗ hổng. Bên cạnh đó, thiết chế pháp lý của Việt Nam cũng còn yếu. Ngoài các lỗ hổng của quy định pháp luật thì năng lực xử lý, chế tài đối với các hành vi vi phạm pháp luật thuế còn nhẹ, chưa đủ sức ngăn ngừa và răn đe, như nhiều DN nợ thuế kéo dài nhưng cơ quan chức năng không xử lý hình sự được. Các vụ kiện về thuế thường đi vào bế tắc, tốn kém nhưng không mang lại kết quả tích cực.
Theo TS Nguyễn Mạnh Cường, Phó Vụ trưởng Tổng hợp, KTNN, kết hợp các thông tin báo chí trong thời gian qua cho thấy, nhiều HĐCG của các DN FDI tại Việt Nam là có thật. Song, việc có đủ bằng chứng chứng minh việc chuyển giá là hết sức phức tạp, liên quan nhiều bên, nên hầu như tại Việt Nam chưa có DN nào bị phạt vì hành vi này. Một số tên tuổi lớn “dính nghi án” chuyển giá tại Việt Nam như: Coca Cola, Pepsi… và gần đây nhất là Keangnam Vina đã buộc phải điều chỉnh tới 1.220 tỷ đồng.
Phát biểu ý kiến tại hội thảo, Tổng KTNN Hồ Đức Phớc cho rằng, thời gian qua, KTNN đã tích cực thực hiện chức năng, nghĩa vụ của mình trong kiểm toán việc quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công, đã thu hồi hàng trăm nghìn tỷ đồng cho NSNN, trong đó, có các khoản kiến nghị tăng thu từ HĐCG. Đối với DN FDI, từ thực tế các cuộc thanh tra, kiểm tra thuế CCG thời gian qua cho thấy cách thức chuyển giá phổ biến nhất là nâng giá hàng hóa, nguyên vật liệu đầu vào, trong khi lại hạ thấp giá xuất khẩu đầu ra để có kết quả tài chính lỗ nhằm không phải chịu thuế thu nhập DN tại Việt Nam. Trường hợp điển hình là: Công ty Chế biến trà Ô Long Jun Chow, Công ty trà Đài Loan, Công ty trà Kinh Lộ… sau bốn năm hoạt động đã báo lỗ hàng chục tỷ đồng, trong khi tại thời điểm đó, các DN chè ở Việt Nam đều có lãi và nộp NSNN.
Không chỉ các DN FDI, nhiều DN nội địa đã có dấu hiệu rõ ràng của HĐCG làm thất thu NSNN. Trong quá trình kiểm toán, KTNN đã phát hiện nhiều DN lớn trong nước có dấu hiệu trốn thuế thông qua hình thức chuyển giá, trong đó Habeco và Sabeco là hai trường hợp tiêu biểu.
Theo Tổng KTNN Hồ Đức Phớc, bằng cách thức thành lập các công ty con (CTC) là cơ sở kinh doanh thương mại, hai “ông lớn” này đã thực hiện bán hàng và kê khai thuế tiêu thụ đặc biệt (TTĐB) theo giá bán của cơ sở sản xuất bán cho các CTC và không thấp hơn 10% so giá các CTC bán ra, làm giảm số thuế TTĐB phải nộp NSNN. Sau khi phát hiện việc “trốn thuế” của Sabeco và Habeco, KTNN đã kiến nghị Tổng cục Thuế truy thu thuế TTĐB đối với Sabeco 408,8 tỷ đồng, Habeco là 920 tỷ đồng. Dưới góc độ pháp lý, kiến nghị của KTNN truy thu thuế TTĐB đối với Sabeco có thể xem như gián tiếp chỉ ra một lỗ hổng trong việc quản lý thuế TTĐB theo quy định hiện hành.
Nhiều chuyên gia tại hội thảo cho rằng, việc xử lý tình trạng chuyển giá đang gặp rất nhiều khó khăn, không chỉ về hành lang pháp lý mà còn cả sự phối hợp giữa các cơ quan hữu quan, đặc biệt là việc thiếu hệ thống cơ sở dữ liệu để phát hiện và xử lý các hành vi gian lận chuyển giá.
PGS,TS Lê Xuân Trường, Học viện Tài chính, thì cho rằng, cơ quan quản lý cần sớm hoàn thiện hành lang pháp lý về kiểm soát HĐCG. Đồng thời, cần hoàn thiện hệ thống thông tin, dữ liệu về người nộp thuế. Có hai việc quan trọng cần làm để hoàn thiện hệ thống thông tin, dữ liệu về người nộp thuế là: Mở rộng nguồn thu thập thông tin bằng các hoạt động nghiệp vụ của các bộ phận chức năng trong cơ quan thuế, đặc biệt là của bộ phận chuyên trách về thanh tra giá chuyển nhượng. Đẩy nhanh tiến trình xây dựng chính phủ điện tử, bảo đảm sự kết nối và trao đổi thông tin tự động giữa cơ quan thuế và các cơ quan quản lý nhà nước. Mặt khác, cần sớm hoàn thiện khung pháp lý về chuyển giá, giảm bớt ưu đãi cho các DN FDI theo hướng chọn lọc thay vì thu hút đầu tư đại trà. Đặc biệt, phải hợp tác CCG với các nước trong khu vực cũng như trên thế giới.
