Khơi dậy lợi thế từ bản làng
Theo ông Bùi Quang Phát, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố Bắc Ninh, giảm tỷ lệ hộ nghèo là chỉ tiêu quan trọng, nhưng giữ được thành quả sau khi thoát nghèo mới là thước đo thực chất của chính sách. Tình trạng thiếu việc làm, thu nhập bấp bênh hoặc sinh kế phụ thuộc vào hỗ trợ khiến nguy cơ tái nghèo vẫn hiện hữu, nhất là ở miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
Vì vậy, Bắc Ninh đang chuyển từ hỗ trợ theo diện rộng sang xác định đúng nhu cầu, khả năng của từng hộ. Người có đất được hướng dẫn chọn cây trồng, vật nuôi phù hợp; lao động thiếu việc làm được định hướng học nghề; hộ có khả năng làm hàng hóa được hỗ trợ kỹ thuật, kết nối thị trường. Điều quan trọng là khơi dậy tinh thần tự lực, để người dân, nhất là vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi chủ động thoát nghèo. Ông Trương Văn Bảo, Phó Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo thành phố Bắc Ninh cho biết, địa phương đã triển khai hơn 100 mô hình kinh tế - xã hội tại vùng đồng bào; tỷ lệ hộ nghèo ở khu vực này giảm bình quân 1,98% mỗi năm, đến năm 2025 còn 2%.
Tại xã Xuân Lương, nơi 18 dân tộc cùng sinh sống, cây chè, rừng sản xuất và văn hóa bản địa đang trở thành nguồn lực phát triển kinh tế. Thay vì chỉ dựa vào nông nghiệp nhỏ lẻ, địa phương kết nối các lợi thế này với dịch vụ, du lịch cộng đồng.
Ở Bản Ven, cây chè đã gắn bó với đồng bào Cao Lan qua nhiều thế hệ, trước đây sản xuất chủ yếu dựa vào kinh nghiệm, quy mô hộ gia đình. Chị Vi Thị Liên, người dân địa phương cho biết, kiến thức từ các lớp tập huấn kỹ thuật chăm sóc, thu hái, chế biến đã giúp gia đình làm chè tốt hơn, có thêm nguồn thu. Phát triển du lịch cộng đồng, người dân có thêm việc làm từ nấu ăn, phục vụ, đón khách và giới thiệu văn hóa địa phương. Theo đơn vị điều hành du lịch Bản Ven, thu nhập từ công việc này đạt 7 triệu đồng/người/tháng trở lên.
Ở những hộ có điều kiện đất đai và kinh nghiệm chăn nuôi, các mô hình kinh tế cũng được lựa chọn theo hướng phù hợp. Bà Trần Thị Ngọ, người dân tộc Nùng, từng bước mở rộng chăn nuôi gà sau khi tham gia tập huấn và tích lũy kinh nghiệm phòng bệnh. Với những hộ có đất đồi, trồng rừng keo trở thành nguồn tích lũy dài hạn. Theo bà Linh Thị Lim, Trưởng Bản Ven, một số hộ có diện tích trồng từ 3-4 ha, cho thu nhập khoảng 300 triệu đồng mỗi năm.
Tại Xuân Lương, Hội Nông dân xã đã tổ chức hơn 40 lớp học nghề cho nông dân. Cùng với đào tạo, địa phương hỗ trợ nông cụ sản xuất, nhà ở và những điều kiện thiết yếu cho hộ khó khăn.
Tỷ lệ hộ nghèo của Bắc Ninh giảm bình quân 1-1,2% mỗi năm, đến năm 2026 còn 0,56%. Các chương trình OCOP góp phần nâng giá trị nông sản, nhưng hỗ trợ sản xuất chỉ hiệu quả khi đi cùng tiêu thụ, liên kết và giữ chất lượng. Với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, yêu cầu này càng cấp thiết.
Từ sản xuất nhỏ lẻ đến kinh tế hàng hóa
Nếu Xuân Lương khai thác lợi thế bản địa, thì tại Yên Thế, hướng phát triển kinh tế hàng hóa từ chăn nuôi, trồng trọt đang tạo chuyển biến rõ nét. Gà đồi là thế mạnh của địa phương. Gia đình ông Bùi Văn Kiên ở thôn Mạt hơn 20 năm gắn bó với nghề, hiện duy trì đàn 4.000-5.000 con, thu hàng trăm triệu đồng mỗi năm. Năm 2025, toàn xã cung cấp ra thị trường khoảng 3-4 triệu con gà, giá trị ước đạt 300-400 tỷ đồng.
Các mô hình trồng bưởi, trồng táo cũng phát triển theo hướng hàng hóa. Gia đình ông Huy Văn Trung ở thôn Đồng Lạc có gần 800 cây bưởi, dự kiến thu hơn 200 triệu đồng trong năm. Vườn táo của anh Bùi Phú Tùng cho hơn 60 triệu đồng mỗi vụ. Các hộ không chỉ dựa vào kinh nghiệm truyền thống mà từng bước tiếp cận kỹ thuật mới; gắn với OCOP và kết nối tiêu thụ, các mô hình này mở rộng quy mô sản xuất, tạo thêm việc làm.
Năm 2025, Yên Thế có 39 sản phẩm OCOP đạt từ 3 sao trở lên, tạo việc làm mới cho 225 lao động. Tổng giá trị sản phẩm toàn xã đạt 3.068 tỷ đồng, thu nhập bình quân đầu người 57 triệu đồng/năm; tỷ lệ hộ nghèo còn 1,28%.
Tuy nhiên, không phải hộ nghèo nào cũng có đất đai, vốn liếng để làm kinh tế. Với lao động thiếu tư liệu sản xuất, đào tạo nghề và kết nối việc làm vẫn là hướng cần ưu tiên. Riêng năm 2024, Yên Thế tổ chức sáu lớp đào tạo nghề cho hơn 200 lao động thuộc hộ nghèo, hộ cận nghèo và đồng bào dân tộc thiểu số. Theo ông Thân Hải Nam, Bí thư Đảng ủy xã Yên Thế, tỷ lệ hộ nghèo của xã giảm từ hơn 3% năm 2025 xuống còn hơn 2% năm 2026, với 104 hộ nghèo. Nhờ vậy, xã xác định rõ hộ nào cần vốn, hộ nào cần học nghề, hộ nào cần việc làm.
Thực tế ở Xuân Lương và Yên Thế cho thấy, giảm nghèo bền vững không thể chỉ trông chờ vào các khoản hỗ trợ, cũng không thể áp một mô hình cho mọi gia đình. Điều cần thiết là kết hợp đồng bộ vốn, kỹ thuật, đào tạo nghề và thị trường, đồng thời phát huy vai trò chủ động của người dân.