Trao học trò một “của để dành”

Những bước chân vào tận nóc làng

Ở vùng núi cao xã Trà Linh, nơi những cánh rừng Ngọc Linh ôm lấy các nóc làng của đồng bào Xơ Đăng, việc học hành của trẻ em chưa bao giờ chỉ là chuyện đến lớp, nghe giảng rồi trở về nhà. Khoảng cách địa lý, những con đường rừng cách trở, điều kiện kinh tế gia đình và cả những tập quán sinh hoạt lâu đời đều có thể trở thành lực cản đối với hành trình tìm chữ của các em. Hơn 26 năm trước, thầy giáo Võ Đăng Chín đã chọn bước vào hành trình ấy.

Tốt nghiệp ngành Sử, Trường đại học Sư phạm - Đại học Đà Nẵng, thầy Chín từng vào làm ở TP Hồ Chí Minh. Công việc ở thành phố mang lại thu nhập ổn định, nhưng ước muốn được đứng trên bục giảng vẫn thôi thúc trở về. Năm 2001, thầy trở lại, thi tuyển công chức ngành giáo dục và nhận nhiệm vụ tại Trường PTCS Trà Mai, khi ấy thuộc huyện Trà My (tỉnh Quảng Nam). “Những ngày đầu lên núi, đường sá cách trở, điều kiện sinh hoạt thiếu thốn. Có khi cả tháng mới về quê một lần; mùa mưa lũ, tôi ở lại với học trò suốt nhiều tuần”, thầy Chín nhớ lại.

Từ giáo viên đứng lớp, năm 2006, thầy được bổ nhiệm Phó Hiệu trưởng, rồi đảm nhận công tác quản lý tại các trường bán trú ở Trà Don, Trà Nam và bây giờ là Phó Hiệu trưởng Trường PTDT Bán trú TH-THCS Ngọc Linh (xã Trà Linh). Thầy Chín nói, những năm tháng ấy giúp thầy hiểu rằng, với học trò vùng cao, muốn giữ các em ở lại trường thì trước hết phải giải quyết những thiếu thốn rất cụ thể trong cuộc sống hằng ngày.

Có thời điểm, học sinh bán trú thiếu từ cơm ăn, áo mặc đến đồ dùng học tập. Kinh phí hỗ trợ còn hạn hẹp, bữa ăn thường ngày chỉ có cơm với mắm, rau mang từ nhà. Được giao quản lý bán trú, thầy Chín không chỉ lo chuyện nền nếp, giờ giấc mà còn tìm cách vận động các nguồn hỗ trợ để bổ sung thức ăn cho học trò. Những khoản thịt, cá có thêm trong bữa cơm khi ấy là cách giữ những đứa trẻ đang tuổi ăn, tuổi lớn có đủ sức khỏe để tiếp tục đến lớp.

Năm 2020, thầy được điều động về làm Hiệu trưởng Trường PTDTBT TH&THCS Trà Nam. Tại đây, một thực tế khiến thầy trăn trở, đấy là trường có những điểm lẻ nằm xa trung tâm, điều kiện dạy học hạn chế, học sinh chủ yếu được tiếp cận một số môn học cơ bản. Có điểm trường phải đi bộ hơn hai giờ đồng hồ đường rừng mới đến nơi. Trong điều kiện ấy, việc tổ chức dạy học đầy đủ, chăm sóc bán trú và nâng cao chất lượng giáo dục đều gặp nhiều trở ngại.

Thay vì chấp nhận duy trì cách tổ chức cũ, thầy Chín đề xuất đưa học sinh ở các điểm trường lẻ về học tập, sinh hoạt tại trường chính. Đó là quyết định không dễ dàng. Với nhiều gia đình, việc con em phải rời làng để đến trường tập trung đồng nghĩa với thay đổi nếp sinh hoạt vốn đã quen thuộc. Nhưng nếu không như thế, các em vẫn phải học trong điều kiện thiếu thốn, còn giáo viên khó có thể tổ chức đầy đủ các hoạt động giáo dục.

Thầy cùng Ban giám hiệu bàn bạc với chính quyền địa phương, rồi đến từng nhà, từng nóc làng để giải thích, vận động phụ huynh. Nhà trường còn tổ chức khảo sát ý kiến để nắm bắt nguyện vọng thực tế của các gia đình. Sự đồng thuận của phụ huynh đã mở đường cho việc đưa học sinh ở các điểm lẻ về trường chính từ năm học tiếp theo.

Để sự thay đổi ấy không trở thành gánh nặng cho gia đình, nhà trường tiếp tục lo chỗ ăn ở, sinh hoạt cho học sinh. Những tấm chăn, chiếc chiếu được vận động bổ sung; khu nội trú, nhà vệ sinh được chỉnh trang. Đặc biệt, Ban đại diện cha mẹ học sinh cử khoảng 10 người thay phiên nhau hằng tuần đến trường, hỗ trợ giặt giũ, chuẩn bị bữa ăn và chăm sóc các em. Có những phụ huynh lớn tuổi ở lại trường cùng các cháu, vừa chăm sóc con em mình, vừa góp sức với nhà trường.

Từ một quyết định ban đầu bị xem là táo bạo, mô hình tập trung học sinh đã tạo điều kiện để các em được học tập, chăm sóc tốt hơn. Bữa ăn bán trú được cải thiện nhờ nguồn hỗ trợ, vườn rau và đàn gà, vịt do nhà trường tổ chức chăn nuôi. Việc học cũng có điều kiện đi vào nề nếp. “Điều tôi vui nhất là học sinh không còn bỏ học sau những đợt nghỉ dài, các em lớp 1 có điều kiện học đọc, học viết bài bản hơn”, thầy Chín chia sẻ.

Không dừng ở chuyện ăn ở, thầy tiếp tục tìm nguồn lực để xây dựng bếp ăn một chiều, bể bơi phục vụ dạy kỹ năng phòng chống đuối nước, sân bóng nhân tạo và mô hình đèn tín hiệu giao thông trực quan trong khuôn viên trường. Mỗi công trình đều xuất phát từ một nhu cầu cụ thể của học sinh. Các em cần một bữa ăn an toàn, cần biết bơi để tự bảo vệ mình trước những dòng suối mùa hè, cần sân chơi để rèn luyện thể chất và cần được học luật giao thông bằng những hình ảnh gần gũi. Thầy Chín từng nói về những công trình ấy bằng một cách rất khiêm tốn: “Cũng là đi xin”.

Năm 2025, mô hình đưa sách đến gần học sinh được mở rộng từ các góc đọc trong lớp ra không gian sân trường. Thầy Chín cùng đồng nghiệp phân loại, sắp xếp sách, khuyến khích học sinh đọc trong giờ giải lao, gợi ý phương pháp đọc và trò chuyện với các em về những cuốn sách đã đọc.

Những mầm sâm hy vọng

Còn nhớ trong lễ bế giảng năm học 2025-2026, 51 học sinh đạt danh hiệu giỏi và xuất sắc của Trường PTDTBT TH&THCS Trà Nam được nhận một phần thưởng đặc biệt, mỗi em 5 cây sâm Ngọc Linh giống. Thầy Chín bảo, lý do trao thưởng này trước hết đến từ thực tế học sinh bán trú đã được nhà trường chuẩn bị sách vở, đồ dùng học tập từ đầu năm. Vì vậy, thay vì tiếp tục trao những phần quà mà các em đã có, nhà trường muốn tìm một hình thức khen thưởng thiết thực hơn, gắn với điều kiện tự nhiên và sinh kế của địa phương.

Trà Linh là vùng trồng sâm Ngọc Linh, nhiều hộ dân đã có kinh nghiệm chăm sóc, phát triển loại cây dược liệu này. Sâm là một phần đời sống của bản làng, của những gia đình đang tìm cách cải thiện thu nhập dưới tán rừng. Nếu học sinh tiếp tục nỗ lực trong những năm học tiếp theo và được nhận thưởng bằng cây giống, các em có thể có thêm một số lượng cây nhất định. Khi cây trưởng thành, ra hoa, kết hạt, gia đình có thể nhân giống, mở rộng diện tích trồng, tạo dựng nguồn lực cho tương lai.

Thầy Chín nói: “Trước khi thực hiện, tôi và các đồng nghiệp đã khảo sát điều kiện của phụ huynh, bảo đảm học sinh có nơi trồng và chăm sóc sâm sau khi nhận thưởng, bởi cây giống chỉ thật sự có giá trị khi được đặt vào một môi trường phù hợp, có người chăm sóc và có kiến thức để phát triển. Với học sinh, việc được nhận cây giống, tìm hiểu cách chăm sóc và nhìn thấy giá trị của cây sâm ngay trên quê hương mình là một hình thức giáo dục gắn với thực tiễn. Các em có thể hiểu rằng, phát triển kinh tế không thể tách rời việc bảo vệ rừng, gìn giữ những điều kiện tự nhiên đã nuôi dưỡng cộng đồng qua nhiều thế hệ”.

Sau sáp nhập, Trường PTDTBT TH&THCS Trà Nam trở thành phân hiệu 1 thuộc Trường PTDTBT TH&THCS Tiểu học Ngọc Linh. Ở cương vị Phó Hiệu trưởng phụ trách phân hiệu 1, thầy Chín tiếp tục đối diện với những công việc không dễ dàng. Thầy xác định không thể quản lý chỉ bằng văn bản hay mệnh lệnh hành chính. Muốn công việc đi vào thực chất, người quản lý phải lắng nghe giáo viên, nắm bắt tâm tư học sinh và phụ huynh, phân công rõ người, rõ việc, đồng thời thường xuyên kiểm tra, hỗ trợ.

Hơn 26 năm ở lại với học trò vùng cao, thầy Chín không giấu những lúc nghĩ đến chuyện trở về gần gia đình để vợ con đỡ vất vả. Nhưng rồi, nhìn những đứa trẻ được ăn no hơn, học hành đầy đủ hơn, thầy lại chọn ở lại. Thầy bộc bạch: “Mình thương tụi nó, thấy tụi nó đủ đầy điều kiện học tập là mình vui. Đó cũng là hạnh phúc của người theo nghề giáo”.