Mở rộng chính sách phải gắn với khả năng cân đối quỹ
Tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, trong phiên thảo luận ngày 9/11/2026 về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật BHXH, nhiều đại biểu quan tâm đến việc mở rộng đối tượng tham gia, đồng thời đặt ra yêu cầu bảo đảm tính khả thi và an toàn của quỹ.
Đại biểu Lê Hữu Trí (đoàn Khánh Hòa) ủng hộ mở rộng diện tham gia BHXH bắt buộc đối với lao động phi chính thức và người làm việc trên nền tảng số. Tuy nhiên, theo đại biểu, cần làm rõ trách nhiệm đóng của các bên, căn cứ xác định thu nhập và phương thức đóng đối với những người làm việc theo chuyến, theo đơn hàng hoặc trên nhiều nền tảng khác nhau. Nếu chính sách thiếu linh hoạt, người lao động có thu nhập thấp, không ổn định có thể gặp khó khăn khi thực hiện nghĩa vụ đóng bảo hiểm.
Đại biểu Phạm Văn Hòa (đoàn Đồng Tháp) cũng đề nghị cân nhắc lộ trình bổ sung các nhóm lao động này vào diện tham gia BHXH bắt buộc. Theo đại biểu, bên cạnh mở rộng đối tượng mới, cần tập trung vận động những người đã thuộc diện tham gia thực hiện đầy đủ chính sách, nhất là tại khu vực doanh nghiệp tư nhân.
Thực tế, lao động tự do, người bán hàng nhỏ lẻ, tài xế công nghệ, người giao hàng có đặc điểm việc làm và thu nhập khác với lao động hưởng lương cố định. Vì vậy, việc mở rộng diện bao phủ cần đi kèm phương thức đóng linh hoạt, mức hỗ trợ phù hợp và cơ chế xác định rõ trách nhiệm của người lao động, doanh nghiệp, nền tảng số và Nhà nước. Khi chính sách phù hợp với khả năng tài chính và đặc điểm việc làm, người lao động mới có điều kiện tham gia thường xuyên, hạn chế tình trạng gián đoạn hoặc rút BHXH một lần.
Một vấn đề khác được đại biểu Nguyễn Văn Huy (đoàn Hưng Yên) đề cập là bảo vệ quyền lợi người lao động khi doanh nghiệp chậm đóng, trốn đóng BHXH. Có trường hợp người lao động đã bị khấu trừ tiền lương để đóng bảo hiểm nhưng doanh nghiệp không nộp hoặc chậm nộp, ảnh hưởng đến quá trình tham gia và quyền lợi thụ hưởng. Đại biểu đề nghị có cơ chế bảo vệ người lao động, đồng thời quy định rõ trách nhiệm truy đóng và bồi thường thiệt hại của doanh nghiệp vi phạm.
Tình trạng chậm đóng, trốn đóng không chỉ xâm phạm quyền lợi người lao động mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn thu và tính nghiêm minh của chính sách. Do đó, cùng với việc phát triển đối tượng tham gia, cần tăng cường thanh tra, kiểm tra, đôn đốc thu, xử lý nợ đóng và bảo đảm các khoản đóng góp được ghi nhận đầy đủ, kịp thời. Đây là một trong những điều kiện để Quỹ BHXH có nguồn lực ổn định thực hiện các nghĩa vụ chi trả.
Đầu tư phải an toàn và hiệu quả
Bên cạnh nguồn thu từ đóng góp, hiệu quả đầu tư là yếu tố quan trọng đối với khả năng bảo toàn và phát triển Quỹ BHXH. Tại phiên thảo luận ngày 9/11, số dư đầu tư quỹ được các đại biểu dẫn ở mức khoảng 1,5 triệu tỷ đồng. Lãi suất đầu tư bình quân năm 2025 đạt 3,72%, trong khi chỉ số giá tiêu dùng tăng 3,31%.
Đại biểu Dương Khắc Mai (đoàn Lâm Đồng) cho rằng, cần nâng cao hiệu quả đầu tư, kiểm soát chặt chẽ rủi ro bởi đây là nguồn tài chính bảo đảm các chế độ BHXH lâu dài. Đại biểu lưu ý, nếu nguồn vốn tập trung quá lớn vào một hình thức đầu tư, hiệu quả sinh lời có thể bị hạn chế, đồng thời tiềm ẩn rủi ro. Vì vậy, cần đánh giá hiệu quả từng hình thức đầu tư hằng năm, công khai kết quả để Hội đồng quản lý BHXH xem xét, quyết định phương án phù hợp.
Đại biểu Lê Hữu Trí cũng đề nghị làm rõ trách nhiệm của Hội đồng quản lý BHXH và cơ quan tổ chức thực hiện trong quyết định, giám sát danh mục đầu tư; đồng thời xây dựng cơ chế kiểm soát rủi ro, đánh giá hiệu quả và xác định trách nhiệm khi xảy ra thất thoát hoặc đầu tư kém hiệu quả.
Đại biểu Tạ Thị Yên (đoàn Điện Biên), Phó Chủ nhiệm Ủy ban Công tác đại biểu của Quốc hội, nhấn mạnh yêu cầu an toàn và bảo toàn quỹ. Theo đại biểu, nếu nguồn vốn lớn được đầu tư trong thời gian dài nhưng hiệu quả thấp, giá trị thực của đồng tiền suy giảm thì quyền lợi lâu dài của người tham gia cũng bị ảnh hưởng. Vì vậy, hoạt động đầu tư cần bảo đảm các nguyên tắc an toàn, thanh khoản, phân tán rủi ro và hiệu quả dài hạn; đồng thời tăng cường giám sát, kiểm toán, công khai kết quả và trách nhiệm giải trình.
Đại biểu Vũ Văn Tiến (đoàn Hải Phòng) ví Quỹ BHXH như “bình oxy” của hàng triệu người lao động. Theo đại biểu, bảo toàn vốn không chỉ là giữ nguyên số tiền danh nghĩa trên sổ sách mà còn phải tính đến lạm phát và khả năng đáp ứng nghĩa vụ chi trả trong tương lai. An toàn là nguyên tắc hàng đầu, nhưng không nên để sự thận trọng quá mức làm hạn chế hiệu quả đầu tư.
Những ý kiến tại nghị trường cho thấy yêu cầu đặt ra là sử dụng nguồn vốn của quỹ một cách chuyên nghiệp, minh bạch và có kiểm soát. Việc lựa chọn danh mục đầu tư cần căn cứ vào mức độ an toàn, khả năng thanh khoản, thời hạn đầu tư và năng lực tài chính của tổ chức nhận vốn.
Tiếp thu ý kiến đại biểu Quốc hội, Bộ trưởng Nội vụ Nguyễn Tiến Hải cho biết, cơ quan chủ trì soạn thảo dự kiến báo cáo Chính phủ bổ sung vào dự thảo Luật các nguyên tắc đầu tư quỹ theo hướng an toàn, bảo toàn, bền vững, hiệu quả và minh bạch. Đồng thời, giao Chính phủ quy định tiêu chí đánh giá, lựa chọn, giám sát, kiểm soát rủi ro và lộ trình đa dạng hóa danh mục đầu tư. Việc hoàn thiện các quy định này sẽ góp phần nâng cao trách nhiệm quản lý, sử dụng nguồn vốn, bảo vệ tài sản tích lũy từ đóng góp của người lao động và doanh nghiệp.
Cải cách chính sách để bảo đảm an sinh lâu dài
Chị Nguyễn Thị H, 55 tuổi, từng có hơn 30 năm làm công nhân tại một doanh nghiệp may ở Hải Phòng. Trong suốt quá trình làm việc, chị và doanh nghiệp đều đặn đóng BHXH theo quy định. Khi đủ điều kiện nghỉ hưu, chị được hưởng lương hưu hằng tháng và được cấp thẻ BHYT. Với chị, khoản lương hưu không chỉ là nguồn thu nhập ổn định khi không còn khả năng lao động mà còn là điểm tựa để trang trải cuộc sống, giảm phụ thuộc vào con cái, nhất là khi tuổi cao, sức khỏe suy giảm.
Tuy nhiên, lương hưu của chị H không chỉ được chi trả trong một vài năm mà có thể kéo dài hàng chục năm. Vì vậy, nguồn quỹ phải được quản lý, đầu tư an toàn và hiệu quả để bảo đảm khả năng chi trả liên tục. Nếu quỹ mất cân đối, nguồn lực suy giảm, quyền lợi của những người đang hưởng lương hưu và cả những người đang đóng góp hôm nay đều có thể chịu ảnh hưởng.
Việc sửa đổi Luật BHXH và chuẩn bị xây dựng nghị quyết mới về chính sách tiền lương, BHXH là cơ hội để rà soát, hoàn thiện các chính sách an sinh trong giai đoạn tới.
Theo Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà, trong quá trình xây dựng chính sách, cần nhìn nhận mối quan hệ chặt chẽ giữa tiền lương, việc làm và BHXH. Tiền lương là căn cứ quan trọng xác định mức đóng, mức hưởng; việc làm ổn định và thu nhập bảo đảm giúp người lao động duy trì quá trình tham gia. Vì vậy, cải cách cần hướng tới mở rộng diện bao phủ, thiết kế mức đóng phù hợp khả năng của từng nhóm đối tượng, đồng thời bảo đảm quyền lợi tương xứng và khả năng cân đối quỹ trong dài hạn.
Một nội dung khác cần được tính toán đồng bộ là nâng cao quyền lợi chăm sóc sức khỏe cho người tham gia bảo hiểm. Cần phân biệt rõ Quỹ BHXH và Quỹ BHYT: Quỹ BHXH bảo đảm các chế độ hưu trí, tử tuất, ốm đau, thai sản theo quy định; trong khi Quỹ BHYT thực hiện chi trả chi phí khám, chữa bệnh. Theo định hướng triển khai Nghị quyết số 72-NQ/TW và Chỉ thị số 52-CT/TW, việc mở rộng phạm vi chi trả, tăng mức thanh toán một số dịch vụ phòng bệnh, khám sàng lọc và quản lý bệnh mạn tính cần gắn với lộ trình thực hiện và khả năng cân đối của Quỹ BHYT. Hai quỹ có chức năng riêng nhưng cùng hướng tới mục tiêu bảo vệ người dân trước những rủi ro về thu nhập và sức khỏe.
Để bảo đảm an toàn các quỹ, nhiều đại biểu Quốc hội cho rằng, bên cạnh hoàn thiện thể chế, cần nâng cao chất lượng quản trị, đẩy mạnh chuyển đổi số và kết nối dữ liệu giữa cơ quan BHXH, cơ quan thuế, doanh nghiệp và các nền tảng việc làm. Quản lý chính xác đối tượng tham gia, tiền lương làm căn cứ đóng, quá trình đóng và hưởng sẽ góp phần hạn chế thất thu, ngăn ngừa trục lợi, giảm chi phí quản lý. Cùng với đó, thông tin về thu, chi và hoạt động đầu tư quỹ cần được công khai minh bạch để người lao động và xã hội giám sát.