Từ mã QR đến dữ liệu toàn chuỗi
Vụ việc đường dây thu gom, tiêu thụ thịt lợn mắc bệnh, đưa vào cả bếp ăn trường học bị phát hiện tháng 3/2026 cho thấy những lỗ hổng trong kiểm soát an toàn thực phẩm. Theo cơ quan điều tra, các đối tượng thu gom 50-60 con lợn bệnh mỗi ngày, đưa đi giết mổ, sơ chế, đóng gói rồi phân phối. Từ đầu năm đến khi bị phát hiện, đường dây ước tính tiêu thụ 3.600 con, tương đương gần 300 tấn thịt nhiễm bệnh, đưa vào 26 trường học.
Đáng lo ngại, thịt lợn bệnh sau sơ chế được dán nhãn “thịt sạch”, kèm mã QR truy xuất nguồn gốc giả để tạo lòng tin. Vụ việc cho thấy sản phẩm dù có tem QR không đồng nghĩa đã được kiểm soát an toàn.
Các đợt kiểm tra tiếp tục phát hiện thực phẩm không rõ nguồn gốc, vi phạm bảo quản và sử dụng nguyên liệu không bảo đảm. Trong Tháng hành động Vì an toàn thực phẩm năm 2026 (15/4-15/5), lực lượng chức năng cả nước kiểm tra 62.052 cơ sở, phát hiện 5.749 cơ sở vi phạm, chiếm 9,26%. Có 3.687 cơ sở bị xử lý, tổng số tiền phạt hơn 22,4 tỷ đồng; 15 tấn hàng hóa không rõ nguồn gốc bị tịch thu và 17 vụ việc được chuyển cơ quan điều tra do có dấu hiệu vi phạm nghiêm trọng.
Tại Hà Nội, trong 10 tháng đầu năm 2026, lực lượng quản lý thị trường xử lý 167 hành vi vi phạm an toàn thực phẩm, phạt hơn 5 tỷ đồng. Vi phạm chủ yếu liên quan nguồn gốc, hạn sử dụng, vệ sinh và bảo quản thực phẩm.
Thực tế, dù thanh tra, kiểm tra được tăng cường nhưng cơ quan chức năng vẫn khó bao quát thị trường vì có nhiều tầng nấc trung gian, nguồn cung từ nhiều địa phương và số lượng lớn cơ sở kinh doanh. Nếu thông tin không được ghi nhận đầy đủ qua các khâu thu gom, sơ chế, vận chuyển, phân phối, việc xác định nguồn gốc và trách nhiệm khi xảy ra sự cố sẽ mất thời gian. Vì vậy, truy xuất nguồn gốc phải là công cụ quản lý, không chỉ là tiện ích quét mã.
Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, truy xuất nguồn gốc là khả năng theo dõi, nhận diện sản phẩm qua từng công đoạn, từ sản xuất, chế biến, bảo quản, vận chuyển đến phân phối, tiêu thụ. Dữ liệu cần gồm vùng nguyên liệu, lô sản xuất, thời gian thu hoạch, sơ chế, đơn vị vận chuyển và nơi tiếp nhận, thay vì chỉ có tên cơ sở hay ngày đóng gói.
Thông qua mã QR hoặc định danh điện tử, người tiêu dùng có thể tra cứu thông tin; cơ quan quản lý xác định đơn vị cung cấp, phạm vi phân phối khi phát hiện lô hàng có vấn đề. Doanh nghiệp cũng có thể khoanh vùng, thu hồi sản phẩm, hạn chế thiệt hại.
Điều kiện quan trọng là dữ liệu phải được cập nhật theo từng lô hàng, có thể xác minh và liên thông giữa các chủ thể. Nguyên tắc “một bước trước - một bước sau” được quy định tại Thông tư số 11/2026/TT-BCT của Bộ Công thương về truy xuất nguồn gốc thực phẩm thuộc phạm vi quản lý của bộ. Theo đó, cơ sở sản xuất, kinh doanh phải thiết lập, lưu trữ thông tin về sản phẩm, nguyên liệu, nhà cung cấp, khách hàng, đơn vị vận chuyển và các công đoạn liên quan, sẵn sàng cung cấp khi có yêu cầu.
Ngày 30/6/2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cũng công bố Hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản Việt Nam chính thức hoạt động, sau thời gian thí điểm với sầu riêng xuất khẩu. Hệ thống là nền tảng dữ liệu dùng chung, kết nối bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp.
Hệ thống sử dụng định danh sản phẩm theo chuẩn GS1 quốc tế, mã QR theo GS1 Digital Link, kết hợp ký số điện tử và công nghệ chuỗi khối nhằm bảo đảm tính toàn vẹn dữ liệu. Tại thời điểm công bố, hệ thống tích hợp thông tin hơn 18.500 sản phẩm thuộc 181 nhóm sản phẩm, với 170 doanh nghiệp tại 24/34 tỉnh, thành phố tham gia. Trong thí điểm truy xuất sầu riêng, 16 doanh nghiệp tham gia và bước đầu có 6 container xuất khẩu thành công sang Trung Quốc thông qua hệ thống.
Những mô hình đi vào thực tế
Tại Hà Nội, truy xuất nguồn gốc được triển khai ở nhiều hợp tác xã, cơ sở sản xuất nông nghiệp. Hợp tác xã Sản xuất, kinh doanh dịch vụ nông nghiệp Văn Đức (xã Bát Tràng) là một thí dụ. Trên vùng sản xuất chuyên canh hơn 200 ha, nông dân ghi chép nhật ký sản xuất điện tử. Mỗi thửa ruộng có biển nhận diện, ghi tên chủ hộ và thời gian gieo trồng. Mã QR trên sản phẩm tích hợp thông tin quy trình chăm sóc, ngày thu hoạch, sơ chế và đóng gói. Người mua quét mã để kiểm tra thông tin trên hệ thống của thành phố; việc số hóa cũng giúp hợp tác xã quản lý sản xuất, kiểm soát quy trình và trách nhiệm của xã viên.
Hợp tác xã Dịch vụ nông nghiệp Di Trạch (xã Hoài Đức) có vùng chuyên canh ổi lê Đài Loan (Trung Quốc) rộng 15 ha. Sản phẩm được dán tem truy xuất, cung cấp thông tin về vùng trồng, quy trình sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP và các nội dung liên quan an toàn thực phẩm.
Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, hệ thống truy xuất nguồn gốc nông, lâm, thủy sản, thực phẩm của thành phố tại check.hanoi.gov.vn đã thu hút hơn 3.300 cơ sở sản xuất, kinh doanh, với khoảng 12.400 sản phẩm được thiết lập dữ liệu và cấp mã QR. Hệ thống vừa giúp người tiêu dùng tra cứu, vừa hỗ trợ cơ quan quản lý giám sát sản xuất, kinh doanh.
Hà Nội đang hướng tới kết nối hệ thống truy xuất với dữ liệu quản lý an toàn thực phẩm, cơ sở dữ liệu chuyên ngành và ứng dụng Công dân số Thủ đô iHanoi, nhằm tạo hệ thống thông tin thống nhất, thuận tiện cho người dân và phục vụ giám sát. Ngày 2/11/2026, UBND thành phố ban hành Kế hoạch số 426/KH-UBND về thí điểm hệ thống quản lý an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc. Trước mắt, thành phố tập trung vào thịt gia súc, gia cầm, ưu tiên thịt lợn - mặt hàng tiêu thụ lớn, tiềm ẩn nguy cơ nếu không được kiểm soát từ chăn nuôi, giết mổ.
Theo kế hoạch, ít nhất hai chuỗi cung ứng hoàn chỉnh được lựa chọn thí điểm, với sự tham gia của cơ sở chăn nuôi, giết mổ, vận chuyển, phân phối, 20 điểm bán lẻ và 5 bếp ăn tập thể tại 3-5 xã, phường; trong đó có ít nhất 10 hộ kinh doanh nhỏ lẻ tại chợ. Thông tin từng lô hàng được ghi nhận từ khâu đầu vào đến khi tiếp nhận tại điểm bán hoặc bếp ăn.
Khi phát hiện lô hàng có nguy cơ mất an toàn, cơ quan quản lý chuyên ngành có thể kích hoạt lệnh tạm dừng lưu thông, tạm khóa mã QR của lô hàng trên hệ thống. Dữ liệu giúp xác định các đơn vị đã tiếp nhận, phân phối để khoanh vùng kiểm tra, cảnh báo và thu hồi. Thành phố cũng yêu cầu đối soát hằng ngày với lô hàng thiếu hồ sơ, sai lệch số lượng hoặc sử dụng mã không đúng quy định.
Không để công nghệ trở thành hình thức
Tuy nhiên, hiệu quả truy xuất phụ thuộc trước hết vào chất lượng dữ liệu và trách nhiệm của từng chủ thể. Theo ông Nguyễn Huy (Trưởng Ban Công nghệ, Hiệp hội Dữ liệu quốc gia), cần chuẩn hóa việc ghi nhận thông tin ở tất cả các khâu. Người chăn nuôi, trồng trọt có nhật ký sản xuất; cơ sở giết mổ, sơ chế ghi nhận nguồn nguyên liệu và sản lượng đầu ra; đơn vị vận chuyển, phân phối cập nhật thông tin giao nhận. Dữ liệu phải gắn với từng lô hàng, có thời gian, địa điểm và chủ thể chịu trách nhiệm, không thể chỉ nhập liệu để đối phó kiểm tra.
Cơ quan quản lý cần tăng cường hậu kiểm, lấy mẫu kiểm nghiệm, đối chiếu thông tin trên hệ thống với hàng hóa thực tế. Trường hợp khai báo sai, làm giả tem truy xuất, dùng mã QR hợp thức hóa thực phẩm không rõ nguồn gốc phải bị xử lý nghiêm. Kết quả kiểm tra và cảnh báo cơ sở vi phạm cũng cần được công khai để người tiêu dùng có căn cứ lựa chọn.
Cùng với đó, cần hỗ trợ hợp tác xã, hộ sản xuất nhỏ và hộ kinh doanh tại chợ tiếp cận công nghệ. Nhiều cơ sở thiếu nhân lực, thiết bị và kinh phí xây dựng hệ thống riêng. Vì vậy, cần nền tảng dùng chung dễ sử dụng, chi phí hợp lý và hướng dẫn trực tiếp. Nếu chi phí tuân thủ quá cao, hộ nhỏ lẻ có thể đứng ngoài hệ thống, để lại khoảng trống trong chuỗi cung ứng.
Với người tiêu dùng, quét mã QR chỉ là cách kiểm tra thông tin ban đầu, không thay thế được công tác kiểm nghiệm chất lượng hay chứng nhận an toàn thực phẩm. Người mua cần chú ý cơ sở sản xuất, lô hàng, thời gian sản xuất, đơn vị phân phối và chứng nhận liên quan; phản ánh với cơ quan chức năng khi phát hiện dữ liệu bất thường.
“Truy xuất nguồn gốc không thể loại bỏ ngay mọi nguy cơ thực phẩm bẩn, cũng không phải tem bảo đảm sản phẩm tuyệt đối an toàn. Nhưng nếu được triển khai thực chất, với dữ liệu đầy đủ, liên thông và có kiểm chứng, đây sẽ là công cụ thu hẹp khoảng trống quản lý, xác định trách nhiệm và xử lý nhanh khi xảy ra sự cố”, ông Huy đánh giá.
