Vẫn còn rào cản
Ngày 11/1/2022, Quốc hội ban hành Nghị quyết 43/2022/QH15 quy định một số chính sách tài khóa, tiền tệ hỗ trợ chương trình phục hồi và phát triển kinh tế - xã hội, trong đó có gói tín dụng ưu đãi lãi suất 2% với nguồn kinh phí từ ngân sách 40.000 tỷ đồng.
Tiếp đó, ngày 20/5/2022, Chính phủ ban hành Nghị định 31/2022/NĐ-CP về hỗ trợ lãi suất từ ngân sách nhà nước đối với khoản vay của doanh nghiệp, hợp tác xã, hộ kinh doanh.
Nghị quyết 43 và Nghị định 31 ra đời trong bối cảnh cả nước bước vào giai đoạn phục hồi sau đại dịch nên được doanh nghiệp, hợp tác xã, hộ kinh doanh hết sức trông chờ. Tuy nhiên, từ sau khi được triển khai đến nay, gói tín dụng hỗ trợ này gần như rơi vào cảnh “ế ẩm”, còn doanh nghiệp vẫn khát vốn.
Tại cuộc họp bàn về giải ngân vốn đầu tư công do Phó Thủ tướng Lê Minh Khái chủ trì ngày 13/4/2023, Phó Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) Đào Minh Tú cho biết, cho đến nay, tổng giải ngân gói tín dụng 40.000 tỷ đồng mới được 330 tỷ đồng. Nguyên nhân, theo Phó Thống đốc, Nghị quyết 43 quy định tiêu chí cứng “có khả năng phục hồi” là điều kiện để được hưởng chính sách ưu đãi này; tuy nhiên, cả ngân hàng thương mại và doanh nghiệp đều rất khó xác định thế nào là “có khả năng phục hồi”, cho nên rất khó thực hiện.
“Quy định của gói này chưa cụ thể, trong khi điều kiện thực tiễn đã thay đổi”, Phó Thống đốc nói, đồng thời nhấn mạnh, NHNN đã nhiều lần báo cáo và đề xuất chuyển nguồn này sang các chính sách khác, những lĩnh vực đang thiếu vốn để tận dụng nguồn lực đang dôi dư.
Trước đó, NHNN từng đề xuất Chính phủ sửa Nghị định 31 để tạo điều kiện triển khai gói tín dụng thuận lợi hơn. Tuy nhiên, cơ quan này cũng dự kiến sau khi sửa đổi Nghị định 31, con số giải ngân cũng chỉ khiêm tốn ở mức 2.345 tỷ đồng trong năm 2023, nghĩa là vẫn còn tới 37.521 tỷ đồng dự kiến không giải ngân hết.
Kết quả điều tra Chỉ số cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) năm 2022 do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) thực hiện cũng cho thấy, qua khảo sát 12.000 doanh nghiệp trên cả nước, có tới 74,8% số doanh nghiệp gặp khó khăn về điều kiện tiếp cận khoản vay theo gói hỗ trợ lãi suất 2%; 12,3% số doanh nghiệp phản ánh về sự thiếu minh bạch trong quy trình thủ tục; 5,6% số doanh nghiệp cho rằng thời hạn cho vay ngắn và 7,5% số doanh nghiệp gặp những khó khăn khác.
Trao đổi ý kiến với phóng viên, lãnh đạo một công ty sản xuất ở Hà Nội cho biết, doanh nghiệp là đối tượng của gói tín dụng 40.000 tỷ đồng nhưng không tiếp cận được nguồn vốn ưu đãi do ngân hàng yêu cầu các tiêu chí doanh thu, sản lượng, triển vọng phục hồi phải tích cực. “Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu khó khăn, lạm phát cao, phần lớn doanh nghiệp đang sa sút kinh doanh nên chúng tôi không dám nhận hỗ trợ vì lo thanh tra, kiểm toán sau này”, vị lãnh đạo nói.
Trước đó, hồi đầu tháng 7/2022, Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Văn Sinh đã ký công văn gửi NHNN cung cấp danh mục dự án nhà ở xã hội, nhà ở cho công nhân, cải tạo chung cư cũ trong diện được hưởng ưu đãi từ gói 40.000 tỷ đồng. Theo đó, qua rà soát 240 dự án nhà ở đang triển khai từ đề xuất của 41 địa phương trong cả nước, Bộ Xây dựng chỉ lọc ra được bốn dự án bảo đảm các tiêu chí của Nghị định 31.
Bà Nguyễn Minh Thảo, Trưởng ban Nghiên cứu môi trường kinh doanh và năng lực cạnh tranh, Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế T.Ư (CIEM), người có 10 năm tham gia soạn thảo Nghị quyết 02 về cải thiện môi trường kinh doanh nhìn nhận, gói tín dụng hỗ trợ lãi suất 2% với các quy định và điều kiện khó đáp ứng, khiến nhiều doanh nghiệp không tiếp cận được và ngân hàng cũng e ngại khi giải ngân…
“Với những tiêu chí chưa có tiền lệ, chính sách hướng dẫn còn mang tính chung chung, hồ sơ thủ tục mất nhiều thời gian, doanh nghiệp muốn vay vốn hỗ trợ cũng rất khó. Ngoài ra, các khâu thực hiện có thể xuất hiện sai sót ngoài mong muốn nên doanh nghiệp e ngại bị truy cứu trách nhiệm sau này”, bà Thảo nói về lý do gói hỗ trợ lãi suất 2% giải ngân chậm.
 |
| Nhiều doanh nghiệp đang cần vốn để phát triển sản xuất, kinh doanh. Ảnh: BẮC SƠN |
Cân nhắc phương án chuyển nguồn
Phát biểu ý kiến tại cuộc họp bàn về giải ngân vốn đầu tư công ngày 13/4, Phó Thủ tướng Lê Minh Khái nhận định, tiêu chí điều kiện “doanh nghiệp có khả năng phục hồi” của gói 40.000 tỷ đồng là rất trừu tượng, khó đánh giá, nên quá trình triển khai đã nảy sinh vướng mắc.
Phó Thủ tướng chỉ đạo NHNN tiếp tục hướng dẫn các ngân hàng thương mại để “giải ngân tối đa có thể” nhằm hỗ trợ doanh nghiệp, người dân. “Nếu chuyển sang sử dụng cho chính sách khác thì phải làm rõ chính sách gì để đề xuất phương án cụ thể”, Phó Thủ tướng yêu cầu.
Để thúc đẩy giải ngân, theo chuyên gia tài chính ngân hàng, TS Nguyễn Trí Hiếu, cần thay đổi tiêu chí tiếp cận chính sách. Bởi vì mục đích của gói này là hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ, doanh nghiệp yếu vượt qua giai đoạn khó khăn (tức là phải thừa nhận rằng không ai trong số họ có sức khỏe bình thường, mà đều trong tình trạng “bị tổn thương”), do đó không thể giữ nguyên tiêu chí cho vay như đối với doanh nghiệp khỏe mạnh.
Ngoài ra, ông Hiếu cho rằng, cần phải có cam kết cơ quan nhà nước chỉ thanh tra việc sử dụng tiền hỗ trợ như thế nào, có đúng mục đích sử dụng vốn vay không… để doanh nghiệp mạnh dạn tiếp cận gói hỗ trợ này.
Cũng ủng hộ phương án sửa đổi quy định để thúc đẩy giải ngân gói hỗ trợ, TS Nguyễn Quốc Việt, Phó Viện trưởng Nghiên cứu kinh tế và chính sách (VEPR), Trường đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, nên triệt để gỡ vướng điều kiện tiếp cận tại Nghị định 31 trước khi nghĩ đến giải pháp chuyển nguồn, vì chuyển nguồn không hợp lý có thể gây nên sự méo mó chính sách.
TS Cấn Văn Lực, thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách tài chính, tiền tệ quốc gia cũng cho rằng, cần quyết liệt khơi thông được ba vướng mắc chính của gói tín dụng ưu đãi 2% lãi suất, là: khó xác định tiêu chí “có khả năng phục hồi”; quy định thiếu chi tiết về việc xác định đối tượng thụ hưởng; tâm lý sợ thanh kiểm tra, kiểm toán sau đại dịch.
Khi được hỏi quan điểm về chuyển nguồn gói này, ông Lực cho rằng, chỉ khi thật sự bế tắc trong giải ngân mới tính đến phương án chuyển đổi khoản này sang mục đích khác, thí dụ có thể cho vay để phát triển nhà ở xã hội hoặc là cho vay đối với một số lĩnh vực ưu tiên của Chính phủ.
Trong khi đó, TS Nguyễn Quốc Việt đề nghị chuyển vào chính sách giảm VAT 2% đã áp dụng rất tốt thời gian qua, để bảo đảm đúng mục tiêu chính sách từ đầu là hỗ trợ lĩnh vực sản xuất, kinh doanh, là đối tượng ưu tiên phục hồi sau đại dịch. Để có thể chuyển nguồn một cách đơn giản, ông Việt khuyến nghị NHNN làm một đề xuất trực tiếp giống như đề xuất giảm thuế xăng, dầu năm ngoái của Bộ Tài chính, vừa nhanh gọn, đơn giản, không cần thêm điều kiện gì.
Đồng quan điểm về việc có thể chuyển nguồn gói 40.000 tỷ đồng nếu việc giải ngân gặp khó khăn, PGS, TS Đinh Trọng Thịnh, giảng viên cao cấp Học viện Tài chính đề xuất mở rộng đối tượng vay. “Mặc dù ngân hàng không thể hạ chuẩn tín dụng để cho vay nhưng để khơi thông nguồn lực này, tránh lãng phí ngân sách và để chính sách nhân văn phát huy hiệu quả thì cần có quy định mở rộng đối tượng cho vay”, ông Thịnh nói.
