Theo ông Lê Long, Phó Cục trưởng Cục Thuế (Bộ Tài chính), kết quả rà soát dữ liệu khai thuế trên phạm vi toàn quốc cho thấy một nghịch lý đáng quan tâm là nhiều doanh nghiệp đạt doanh thu rất lớn nhưng lại kê khai lỗ. Cụ thể, có hơn 400 doanh nghiệp báo cáo doanh thu từ 1.000 tỷ đồng mỗi năm trở lên nhưng vẫn ghi nhận lỗ hoặc lợi nhuận ở mức rất thấp.
Sự bất thường trong nghiệp vụ bình thường
Việc một doanh nghiệp có doanh thu lớn nhưng lợi nhuận mỏng, thậm chí lỗ không phải hiếm thấy trên thị trường. Thực tế cho thấy, nhiều đơn vị đang phải đối mặt với những thách thức khách quan như giá nguyên vật liệu leo thang, chi phí vận tải tăng, lãi suất ngân hàng đi lên, cùng với đó là sự cạnh tranh gay gắt trong ngành khiến biên lợi nhuận bị bào mòn.
Theo TS Nguyễn Trung Kiên, Viện trưởng Chiến lược công nghệ và đổi mới sáng tạo (STI), một doanh nghiệp thương mại có thể đạt doanh thu hàng nghìn tỷ đồng, nhưng nếu chi phí nhập hàng, vận hành và marketing vượt quá mức dự kiến, lợi nhuận sẽ gần như bằng không.
Trong lĩnh vực bất động sản, nhiều doanh nghiệp báo lỗ do chi phí vốn lớn. Việc vay ngân hàng để triển khai dự án khiến chi phí lãi vay chiếm tỷ trọng lớn. Khi thị trường chững lại, doanh thu từ bán hàng không đủ bù đắp, kết quả là báo cáo tài chính ghi nhận lỗ.
“Đây là tình trạng có thật, phản ánh khó khăn thực tế mà doanh nghiệp phải gánh chịu”, TS Nguyễn Trung Kiên đánh giá.
Đồng quan điểm, ông Lê Long, Phó Cục trưởng Cục Thuế cho rằng, việc doanh nghiệp liên tục kê khai thua lỗ hoặc chỉ báo lãi ở mức rất thấp có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân, cả khách quan lẫn chủ quan. Tuy nhiên, thực tế quản lý cho thấy có không ít trường hợp đáng ngờ: Doanh nghiệp báo lỗ nhiều năm liền nhưng vẫn mở rộng quy mô sản xuất, tăng vốn đầu tư. Điều này đặt ra dấu hỏi lớn về tính trung thực trong kê khai kết quả kinh doanh.
“Có những doanh nghiệp thua lỗ triền miên nhưng vẫn mở rộng hoạt động, khiến dư luận không thể không nghi ngờ,” ông Long nhấn mạnh.
Từ thực tế này, đại diện Cục Thuế cho biết, trước mắt cơ quan này đã yêu cầu Chi cục Thuế Doanh nghiệp lớn cùng các cơ quan thuế địa phương trực tiếp quản lý phải xây dựng chuyên đề kiểm tra tại trụ sở đối với 19 doanh nghiệp thua lỗ nhiều năm hoặc chỉ đạt mức lợi nhuận rất thấp.
Trường hợp không thể tiến hành kiểm tra, các đơn vị phải báo cáo rõ nguyên nhân. Đây đều là những doanh nghiệp quy mô lớn, hoạt động trong nhiều lĩnh vực như thép, thủy sản, nhôm, thức ăn chăn nuôi, vận tải biển…, với những cái tên đáng chú ý như Công ty CP Tôn Pomina, Công ty CP Xuất khẩu thủy sản sạch, Công ty CP HESMAN Việt Nam, Công ty CP Nhôm Đô Thành.
Không chỉ dừng lại ở đó, qua việc rà soát dữ liệu kê khai thuế, Cục Thuế đã lập danh sách 302 doanh nghiệp có doanh thu từ 1.000 tỷ đồng/năm trở lên nhưng liên tục báo lỗ trong hai năm 2023 và 2024 để đưa vào diện giám sát rủi ro.
Danh sách này tập trung nhiều ở các ngành thép, hóa chất, nhựa, dệt may, thực phẩm, ô-tô, điện tử. Riêng tại Thành phố Hồ Chí Minh có hơn 100 doanh nghiệp, trong đó có nhiều tên tuổi lớn như Lotteria Việt Nam, Mercedes-Benz Việt Nam, Nguyễn Kim, VNG, Sharp Việt Nam… Tại Hà Nội, khoảng 40 doanh nghiệp cũng nằm trong diện quản lý như KFC Việt Nam và Toto Việt Nam…
Nêu quan điểm về hiện tượng này, chuyên gia thuế Nguyễn Ngọc Tú cho biết, nhóm gây lo ngại nhất là doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI), vốn thường tiềm ẩn hiện tượng chuyển giá khi liên tục báo lỗ nhưng vẫn mở rộng hoạt động. Một số doanh nghiệp lớn trong nước cũng xuất hiện dấu hiệu tương tự trong nhiều năm.
“Có những doanh nghiệp kê khai doanh thu hàng nghìn tỷ đồng nhưng vẫn báo lỗ, trong khi sổ sách kế toán được trình bày rất “sạch sẽ”. Ở đây có biểu hiện lợi dụng những kẽ hở pháp lý chưa rõ ràng”, ông Tú nhận định.
Dấu hỏi về chiêu trò kế toán
Trong năm 2025, cơ quan thuế đã trực tiếp thanh tra một số doanh nghiệp FDI quy mô lớn và kiến nghị xử lý thuế ở mức rất cao. Tiêu biểu, một doanh nghiệp lĩnh vực chăn nuôi bị kiến nghị về thuế số tiền 600 tỷ đồng, một doanh nghiệp sản xuất giày dép bị kiến nghị xử lý thuế gần 137 tỷ đồng, giảm lỗ 220 tỷ đồng.
Luật sư Bùi Đức Nhã, Công ty luật Tuệ Anh phân tích, một số doanh nghiệp lựa chọn chiến lược tái đầu tư toàn bộ lợi nhuận vào mở rộng sản xuất, dẫn đến báo cáo tài chính thể hiện lợi nhuận thấp hoặc âm. Đây là cách làm hợp pháp, nhưng nếu kéo dài nhiều năm, nó có thể bị hiểu nhầm là dấu hiệu gian lận.
Ngoài ra, không thể bỏ qua khả năng doanh nghiệp sử dụng các thủ thuật kế toán để giảm nghĩa vụ thuế. Những chiêu thức như ghi nhận chi phí cao hơn thực tế, phân bổ lợi nhuận sang công ty liên kết, hay cơ chế vận hành “2 sổ” (một hệ thống sổ được sử dụng để báo cáo với cơ quan thuế và hệ thống sổ còn lại được vận hành nội bộ để ghi nhận đầy đủ doanh thu thực tế) đã từng được phát hiện trong nhiều vụ việc trước đây.
Điển hình, đầu tháng 4 vừa qua, Công an TP Hà Nội công bố vụ án vi phạm quy định về kế toán tại Công ty TNHH Bảo Tín Minh Châu. Kết quả trích xuất dữ liệu giai đoạn 2020-2023 cho thấy doanh thu thực tế khoảng 13.700 tỷ đồng, chênh lệch tới 9.700 tỷ đồng so với số liệu báo cáo thuế, gây thất thoát cho ngân sách nhà nước khoảng 150 tỷ đồng.
Về trường hợp này, Luật sư Bùi Đức Nhã cho rằng, nguyên nhân một phần xuất phát từ đặc thù giao dịch của thị trường vàng: Người dân vẫn ưu tiên thanh toán bằng tiền mặt, trong khi các giao dịch chuyển khoản thường bị chia nhỏ hoặc thực hiện qua tài khoản trung gian, khiến việc kiểm soát dòng tiền gặp nhiều khó khăn. Hệ quả là ngân sách nhà nước bị thất thu nghiêm trọng, đồng thời tạo ra sự bất bình đẳng giữa các doanh nghiệp tuân thủ và những doanh nghiệp cố tình lách luật.
Theo chuyên gia Nguyễn Ngọc Tú, trong bối cảnh hiện nay, doanh nghiệp được trao quyền tự kê khai và tự nộp thuế, đồng nghĩa cơ quan thuế không còn trực tiếp “đi thu” như trước, mà chuyển trọng tâm sang vai trò quản lý và giám sát. Với quy mô khoảng 1 triệu doanh nghiệp cùng 5 triệu hộ kinh doanh, việc kiểm soát toàn diện là bất khả thi nếu không có trọng tâm.
Vì vậy, quản lý thuế cần được triển khai theo hướng quản lý rủi ro, tập trung vào những đối tượng tiềm ẩn nguy cơ thất thu cao. Đồng thời, tăng cường ứng dụng công nghệ trong quản lý thuế, xây dựng các công cụ cảnh báo rủi ro như một “bức tường lửa” để kịp thời phát hiện những dấu hiệu bất thường, tránh thất thu ngân sách và bảo đảm sự minh bạch trong môi trường kinh doanh.
Còn theo luật sư Bùi Đức Nhã, doanh nghiệp cần thay đổi tư duy từ “kê khai đúng” sang “tuân thủ chủ động và sẵn sàng giải trình”. Điều này đòi hỏi hệ thống kế toán và quản trị tài chính phải minh bạch, nhất quán giữa báo cáo tài chính, tờ khai thuế và dữ liệu hóa đơn. Doanh nghiệp cũng nên chủ động rà soát các khu vực rủi ro cao như chi phí lớn, chi phí bất thường hay giao dịch liên kết.
Việc thiết lập cơ chế tự kiểm tra định kỳ giúp phát hiện và điều chỉnh sai sót sớm, đồng thời khi gặp vấn đề phức tạp, cần tham vấn chuyên gia hoặc cơ quan thuế để có hướng xử lý phù hợp. Ngoài ra, nâng cao chất lượng lưu trữ hồ sơ để mọi giao dịch đều có thể truy vết và giải trình hợp lý là yếu tố quan trọng, bởi khả năng giải trình thuyết phục có giá trị không kém số liệu kê khai.
Cuối cùng, doanh nghiệp phải thường xuyên cập nhật chính sách thuế mới. Trong bối cảnh quản lý ngày càng chặt chẽ, xây dựng hệ thống tuân thủ minh bạch và bền vững sẽ giúp giảm thiểu rủi ro, đồng thời tạo nền tảng cho sự phát triển ổn định lâu dài.
Hiện tượng doanh nghiệp doanh thu nghìn tỷ nhưng thường xuyên báo lỗ không chỉ là con số bất thường, mà còn là lời cảnh báo về sự minh bạch và trách nhiệm trong kinh doanh. Dù nguyên nhân có thể đến từ thị trường hay chiến lược kế toán, câu trả lời chỉ rõ ràng khi hoạt động kiểm tra được tiến hành nghiêm túc và doanh nghiệp đề cao trách nhiệm xã hội.
