Cô gái mang hai dòng máu giữ bản sắc

1/Nằm ở vùng đệm của Vườn quốc gia Cát Tiên, làng Tà Lài có tiềm năng du lịch lớn với cảnh quan hoang sơ, thấm bản sắc văn hóa của hai dân tộc bản địa Mạ và X’Tiêng. Trước đây do không tận dụng được lợi thế vốn có, cuộc sống người dân vẫn rất khó khăn. Người trẻ cứ dần bỏ đi tìm việc làm tại các khu công nghiệp hay thành phố, làng chỉ còn người già, trẻ con. Các nghi lễ, tín ngưỡng cùng nghề truyền thống đan lát, dệt, nhuộm… mai một dần.

Trưởng thành trong đời sống khó khăn của quê hương Tà Lài, cô gái trẻ Ká Tuyền (sinh năm 1993) luôn tự hào vì mang trong mình dòng máu của cả hai dân tộc bản địa - ba chị là người X’Tiêng còn mẹ là người Mạ. Làm hướng dẫn viên du lịch tại Vườn quốc gia, chuyên về động vật và bảo tồn nhưng Ká Tuyền vẫn luôn đau đáu khôi phục và phát triển nghề đan lát của dân tộc X’Tiêng và dệt thổ cẩm của dân tộc Mạ ở quê nhà. Chị cho biết, khoảng năm 2020, làng có gần 50 ông bà giỏi nghề dệt vải, đan lát… nhưng đầu 2024 thì chỉ còn 16 ông bà và đến nay chỉ còn hơn 10 người biết nghề tổ tiên truyền lại. Các ông bà cũng đã nhiều tuổi, không còn khỏe, minh mẫn. Ká Tuyền đã quyết định trở về làng “đánh thức” lại giá trị đẹp đẽ của những nghề truyền thống.

Tình nguyện viên dạy tiếng Anh cho trẻ em Tà Lài tại lớp học cộng đồng do Ká Tuyền thành lập.

2/Đầu năm 2024, Dự án du lịch cộng đồng mang tên Tà Lài Eco Lodge của cô chủ nhỏ Ká Tuyền chính thức được ra mắt, mong muốn cung cấp cho du khách các tour khám phá thiên nhiên hùng vĩ cùng những trải nghiệm về văn hóa bản địa. Bước đầu Tuyền gặp nhiều khó khăn, nhưng mò mẫm đi từng bước một, chị đến gặp từng già giỏi nghề để học hỏi kỹ từng chút một. Các già mừng lắm bởi lâu rồi mới có người trẻ hiểu được mong muốn của lớp người đi trước và quan tâm giữ nghề. Trong ngôi nhà nằm giữa làng Tà Lài, Tuyền trưng bày nhiều thổ cẩm, gùi, thuốc nam, thuốc nhuộm… Cả quy trình làm ra các tấm vải thổ cẩm cũng được chị giới thiệu cụ thể. Tuyền bảo tất cả các sản phẩm ở đây đều của các già trong làng, có món mình bỏ tiền mua, nhưng có món giá trị cao, trưng bày để bán giúp cho các ông bà. Tuyền chỉ từng bộ trang phục của hai dân tộc Mạ, X’tiêng, giới thiệu kỹ từng chi tiết trên các trang phục, tại sao nó lại có mầu này, hoa văn như thế tượng trưng cho hình tượng gì…

Tuyền đã phục hồi được cách nhuộm mầu thủ công của người Mạ và người X’Tiêng sau hơn 20 năm bị lãng quên. Những mầu đỏ, vàng, nâu, đen… với nguyên vật liệu được lấy từ lá, củ, rễ và cây tạo ra những chất liệu mầu sắc đa dạng và gần gũi với thiên nhiên. Hỗ trợ các phụ nữ trẻ và người có con nhỏ, Tuyền đã mở các lớp dạy dệt thủ công truyền thống, bởi hầu hết đều không biết dệt. Bước đầu là cách làm vòng đeo tay, mỗi chiếc vòng chỉ mất vài giờ rảnh rỗi và có thể bán với giá vài chục nghìn đồng cho du khách. Từng bước một, cô chủ trẻ đã xây dựng thành công chuỗi cung ứng dịch vụ tại địa phương như trekking, đạp xe khám phá rừng, lưu trú, cắm trại… Bên cạnh đó, còn có các lớp trải nghiệm nghề truyền thống như đan nia, gùi; dệt thổ cẩm, nhuộm mầu tự nhiên… với “thầy, cô giáo” chính là các ông bà nghệ nhân.

Các hoạt động của Tà Lài Eco Lodge đã thu hút khá đông khách du lịch, nhất là du khách quốc tế. Nhờ đó, trẻ em trong buôn có cơ hội kết nối với du khách, các bé được giao tiếp, vui chơi, trau dồi tiếng Anh. Người dân có thêm thu nhập qua các dịch vụ phụ trợ. Còn du khách có cơ hội trải nghiệm văn hóa bản địa, hòa mình với thiên nhiên, biết được cách bắt cua, mò ốc; được dạy cách sinh tồn, cách nhận dạng cây cỏ thực vật đa dạng trong rừng.

Chia sẻ với chúng tôi, Ká Tuyền nhỏ nhẹ, tôi chưa có nhiều kinh nghiệm cũng như điều kiện về tài chính nên chặng đường phía trước còn rất nhiều khó khăn. Nhưng quan trọng là mình xác định được mục tiêu tạo ra một môi trường hợp tác, nơi mà cả cộng đồng có thể cùng nhau phát triển ngành du lịch, bảo tồn và phát triển văn hóa địa phương.

3/Thăm lớp học cộng đồng cho trẻ em tại làng của Ká Tuyền lúc chị đang bắt nhịp cho lũ trẻ trong thôn hát các bài dân ca Châu Mạ. Tuyền bảo, dùng tiếng dân tộc mình để giao tiếp, trò chuyện nhiều để các em không quên nguồn cội và tự hào rằng mình được sinh ra ở mảnh đất này. Bởi khi trở về đây, tôi đã khá bất ngờ vì trẻ em trong làng sử dụng nhiều và nói tiếng Kinh rất giỏi, nhưng lại không nói được tiếng dân tộc mình. Hiện tại, Tuyền đang mượn nhà sàn của mẹ làm lớp học và thư viện nhỏ miễn phí để các em học tiếng Châu Mạ, tích lũy kỹ năng sống và tham gia các hoạt động ngoài giờ khác như vẽ tranh, đọc sách. Các em còn được học tiếng Anh giao tiếp cơ bản thông qua nhiều hoạt động đa dạng, từ các tiết học chữ cái, chơi trò chơi, đến nhảy múa theo nhạc.

Để có kinh phí vận hành cơ sở, Tuyền phải đi vay mượn các nơi và bù vào bằng các dịch vụ du lịch. Trong tuần, chị vẫn theo học chuyên ngành Quản lý tài nguyên môi trường rừng của Trường đại học Lâm nghiệp (Trảng Bom, Đồng Nai). Cuối tuần, Tuyền lại có mặt trong Vườn quốc gia Cát Tiên làm hướng dẫn. Các đầu sách tại thư viện đều do Tuyền vận động từ nhiều nơi, kéo theo cả du khách cũng tặng sách góp cho thư viện. Tuyền muốn đây thật sự là một không gian ấm áp và thân thiện, góp phần xây dựng một thế hệ trẻ em bản làng thông minh, sáng tạo và yêu tri thức.

Với tâm niệm, bạn chỉ sống một lần trên đời, nhưng nếu sống đúng, chỉ một lần sẽ là đủ. Tháng 8/2024, dự án Tà Lài Eco Lodge của Ká Tuyền đã xuất sắc giành giải nhì cuộc thi Phụ nữ khởi nghiệp đổi mới sáng tạo tỉnh Đồng Nai. Chị còn được chọn tham gia Chương trình Lãnh đạo nữ quyền trẻ châu Á 2024 tổ chức tại Thailand.

Chia tay Tà Lài trong miên man hương lúa từ cánh đồng đẹp hút mắt hai bên làng. Mùa du lịch đang vào những tháng cao điểm, từng đoàn du khách trong nước, quốc tế tới thăm làng mỗi ngày, già trẻ Tà Lài ai nấy đều tất bật với di sản cha ông. Vẳng lên không gian là những bài dân ca Châu Mạ, X’tiêng trong tiếng trẻ ríu rít từ lớp học cộng đồng. Công việc mà Ká Tuyền và đồng bào của mình đang thực hiện là một thí dụ điển hình về những thành quả và lợi ích có được từ việc biết bảo vệ, tận dụng và phát huy tốt bản sắc, di sản văn hóa truyền thống của từng dân tộc.