Kinh nghiệm từ những nền văn học đang phát triển
Trong những năm gần đây, khoảng hơn chục tác phẩm văn học Việt Nam đã được quan tâm và dịch ra tiếng nước ngoài, giới thiệu với bạn bè quốc tế, giúp thế giới đọc và hiểu về văn học, văn hóa, con người Việt Nam. Tuy nhiên, theo nhà văn, dịch giả Lê Bá Thự, chúng ta chưa có một đội ngũ, hay lực lượng dịch giả đủ về số lượng và tốt về chất lượng để đảm đương công việc dịch thuật và quảng bá văn học. Một số dịch giả có nhiều cố gắng, song vẫn chưa có một chiến lược dài hơi, một kế hoạch thật sự bài bản đủ sức huy động nhân tài, vật lực cho việc quảng bá văn học. “Sự liên kết giữa các nhà xuất bản trong nước và nước ngoài trong dịch thuật và ấn hành các tác phẩm văn học Việt Nam còn thiếu và yếu. Chúng ta chưa có những biện pháp hữu hiệu nhằm lôi kéo các nhà xuất bản nước ngoài vào cuộc”, dịch giả Lê Bá Thự nhấn mạnh.
Nhà thơ Nguyễn Phan Quế Mai đang sinh sống ở nước ngoài, cũng cho rằng, cơ hội “xuất khẩu” văn học Việt Nam vẫn còn bỏ ngỏ. Nếu làm tốt, rất nhiều nhà văn có thể xuất bản tác phẩm của mình ở nước ngoài. Nguyễn Phan Quế Mai tâm sự: “Nhiều năm qua, khi tham gia các sự kiện ra mắt tiểu thuyết của tôi như: The Mountains Sing (Sơn ca) và Dust Child (Đời gió bụi) ở nhiều quốc gia, tôi thấy sự quan tâm của độc giả quốc tế dành cho văn học Việt Nam rất lớn, tuy nhiên đang có quá ít các tác phẩm văn học Việt Nam được dịch và phát hành rộng rãi”.
Có thể tham khảo kinh nghiệm của một số quốc gia có nền văn học phát triển như Hàn Quốc và Nhật Bản, họ đã xây dựng được quỹ hỗ trợ văn học dịch đủ mạnh, đóng góp rất lớn cho hoạt động “xuất khẩu văn học”. Ở các nhà sách tại Mỹ và châu Âu, người ta bày bán rất nhiều tựa sách của nhiều tác giả đến từ Hàn Quốc và Nhật Bản, trong đó nhiều tựa sách bán được hàng triệu bản. Việc đầu tư cho quỹ dịch văn học, đào tạo và hỗ trợ dịch giả, tác giả của các quốc gia này đã thật sự phát huy tác dụng. Cùng với những nỗ lực tự thân, chiến lược của quốc gia đã góp phần đáng kể tạo bệ đỡ cho không ít tác giả chinh phục được những giải thưởng văn học lớn trên thế giới. Đó là những điều có thể gợi mở Việt Nam trong tầm nhìn dài hạn, hướng tới xuất khẩu văn chương.
Thay đổi và hội nhập
Theo nhiều dịch giả, nhà văn, Việt Nam cần tận dụng thời cơ hội nhập mạnh mẽ về nhiều mặt, để đầu tư sáng tạo, giúp nhiều tác phẩm có thể vươn tầm thế giới. Cụ thể, cần xây dựng quỹ hỗ trợ dịch thuật văn học, để tạo nguồn lực giúp các nhà xuất bản, các dịch giả chuyển ngữ và phát hành các tác phẩm văn học mà họ tâm đắc. Chi phí hoạt động cho quỹ hỗ trợ dịch văn học này, có lẽ không quá lớn, nhưng hiệu quả mang lại sẽ rất cao, vì chúng sẽ giúp các tác phẩm văn học Việt Nam đến được với thế giới, góp phần nâng cao hình ảnh, vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế. “Tôi mong trong thời gian tới, sẽ có nhiều hơn các chương trình đào tạo kỹ năng dịch văn học để giúp phát triển đội ngũ dịch thuật, cũng như tạo cơ hội cho các dịch giả đi trước “truyền nghề” cho thế hệ sau”, nhà thơ Nguyễn Phan Quế Mai kiến nghị.
Tất nhiên, chiến lược dịch thuật không phải là chìa khóa vạn năng, nếu chúng ta thiếu những tác phẩm đủ tầm. Như nhà văn Bích Ngân, Chủ tịch Hội Nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh, từng gợi mở: Để văn học Việt Nam vươn ra thế giới, trước tiên tác phẩm phải hay. Muốn sáng tác hay, người viết phải có tài. Chung ý kiến, TS Nguyễn Thị Hiền, người đã và đang dịch nhiều tác phẩm văn học Hàn Quốc để xuất bản trong nước, chia sẻ: Người viết của chúng ta cũng phải nhanh chóng thay đổi và hội nhập, học hỏi các nhà văn nước ngoài. Tác phẩm văn học của Hàn Quốc vừa có tính toàn cầu hóa vừa mang tính chất địa phương hóa, sử dụng chất liệu truyền thống nhưng bút pháp hiện đại, nhờ thế đang dần định vị trên bản đồ văn học thế giới.
Trước vấn đề này, nhà thơ Nguyễn Quang Thiều, Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam nhắn gửi những người sáng tác trẻ: Thế giới chung quanh chúng ta có những đề tài khổng lồ, bất kể điều gì cũng có thể trở thành một tác phẩm văn chương. Nhà văn hãy xem viết văn là một hành động đóng góp vào sự phục dựng và lan tỏa cái đẹp của đời sống; làm cho con người mỗi ngày một tử tế hơn, chứ không nhất thiết đặt mục tiêu là giải thưởng quốc tế.
Về lâu dài, nhiều dịch giả kiến nghị: Cần chú trọng đầu tư hơn nữa cho việc xây dựng thương hiệu quốc gia cho văn học Việt. Chẳng hạn, Việt Nam nên có gian trưng bày sách văn học tại các hội sách quốc tế lớn. Cùng đó, trong chính sách ngoại giao quốc gia, cần bổ sung văn học là một phần của chiến lược quảng bá hình ảnh đất nước, con người Việt Nam ■
Có ba lực lượng dịch giả có thể đảm đương nhiệm vụ giới thiệu văn học Việt Nam ra nước ngoài mà chúng ta cần tận dụng: Các dịch giả Việt Nam ở trong nước, dịch giả Việt Nam hiện đang sinh sống ở nước ngoài và dịch giả là người nước ngoài thông thạo tiếng Việt”.
Dịch giả Lê Bá Thự
