Giải quyết nhân lực cho vùng khó khăn
Theo quy chế, tuyển sinh theo đặt hàng do các chủ thể (UBND tỉnh, các tổ chức, đơn vị có sử dụng ngân sách nhà nước) đặt hàng và cam kết sử dụng sinh viên tốt nghiệp thực hiện theo hợp đồng giữa các bên liên quan. Văn bản giao nhiệm vụ, đặt hàng hoặc đấu thầu cung cấp sản phẩm, dịch vụ công sử dụng ngân sách nhà nước hoặc thỏa thuận giữa các bên và thông tin liên quan phải được đưa vào phụ lục của đề án tuyển sinh.
Về điểm đầu vào, Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định điểm trúng tuyển theo yêu cầu đặt hàng không thấp hơn điểm trúng tuyển của chương trình/ngành đào tạo. Trường hợp UBND cấp tỉnh đặt hàng để đào tạo lao động cho các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp của tỉnh thuộc vùng Tây Bắc, Tây Nguyên, Tây Nam Bộ, thí sinh phải là người có hộ khẩu thường trú ba năm trở lên, học ba năm cấp THPT tại địa phương; đồng thời cam kết sử dụng sinh viên tốt nghiệp, điểm trúng tuyển có thể thấp hơn nhưng không quá 1 điểm so với điểm trúng tuyển của chương trình/ngành đào tạo (thang điểm 30) và không thấp hơn ngưỡng bảo đảm chất lượng theo quy định của chương trình/ngành tuyển sinh. Mặt khác, chủ tịch UBND cấp tỉnh đặt hàng phải chịu trách nhiệm giải trình về nhu cầu đặt hàng đào tạo và sử dụng lao động sau đào tạo.
Theo đại diện Bộ Giáo dục và Đào tạo, việc tuyển sinh do Nhà nước, các đơn vị sử dụng ngân sách đặt hàng đào tạo thực hiện theo Nghị định 32/2019 về giao nhiệm vụ, đặt hàng hoặc đấu thầu cung cấp sản phẩm, dịch vụ công sử dụng ngân sách nhà nước từ nguồn kinh phí chi thường xuyên. Trong đó, lĩnh vực giáo dục (từ giáo dục phổ thông đến giáo dục đại học) là một trong bảy lĩnh vực được sử dụng ngân sách để đặt hàng thực hiện. Đào tạo theo đặt hàng là chủ trương đúng của Chính phủ về giải quyết bài toán nguồn nhân lực chất lượng cao cho ba khu vực Tây Bắc, Tây Nguyên, Tây Nam Bộ-là ba vùng khó khăn nhất cả nước.
Theo Nghị định 116/2020/NĐ-CP, hằng năm, UBND cấp tỉnh tính toán và xác định nhu cầu tuyển dụng, đào tạo giáo viên tại địa phương của từng trình độ, cấp học, ngành học, môn học cho năm tuyển sinh gửi Bộ Giáo dục và Đào tạo. Trên cơ sở đó, Bộ Giáo dục và Đào tạo xác định và thông báo chỉ tiêu cho cơ sở đào tạo giáo viên để thực hiện tuyển sinh.
Theo PGS, TS Hoàng Minh Sơn, Thứ trưởng Giáo dục và Đào tạo, năm 2021, một số địa phương đã đăng ký nhu cầu để Bộ Giáo dục và Đào tạo xác định chỉ tiêu nhưng đã không triển khai đặt hàng, giao nhiệm vụ trong việc đào tạo ngành sư phạm. Nguyên nhân chủ yếu là do chưa tính toán cân đối, đồng bộ giữa nhu cầu đặt hàng đào tạo giáo viên và tuyển dụng tại địa phương (biên chế); một số địa phương gặp khó khăn trong kinh phí để đặt hàng đào tạo giáo viên.
Thực tế, sau khi Quy chế tuyển sinh năm 2021 cho phép các cơ sở đào tạo đăng ký đào tạo theo đơn đặt hàng khá nhiều trường đã triển khai. Đơn cử như Khoa Y, Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh năm 2021 tuyển sinh và đào tạo 80 chỉ tiêu đặt hàng theo khuôn khổ đề án “Đào tạo bác sĩ y khoa theo đặt hàng cho các tỉnh Tây Nam Bộ và các vùng kinh tế trọng điểm”. Thí sinh xét tuyển theo hai phương thức điểm thi kỳ thi đánh giá năng lực của Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh, xét tuyển dựa trên điểm trung bình cộng ba môn Toán, Hóa, Sinh trong ba năm lớp 10, 11, 12.
Học viện Tài chính trong năm 2021 cũng thông báo tuyển sinh theo đơn đặt hàng 100 chỉ tiêu với nhiều nhóm ngành đào tạo như: Tài chính ngân hàng, Ngôn ngữ Anh, Kế toán, Hệ thống thông tin quản lý. Tương tự, năm 2021, Trường đại học Y dược Cần Thơ cũng được ngành y tế tỉnh Bạc Liêu đặt hàng đào tạo ngành Y đa khoa 15 chỉ tiêu. Ngưỡng điểm để xét tuyển vào là 26 điểm.
Theo TS Trần Đình Lý, Phó Hiệu trưởng Trường đại học Nông lâm TP Hồ Chí Minh, việc đặt hàng đào tạo theo nhu cầu của địa phương, là chính sách đúng đắn nhằm gia tăng và bổ sung nguồn nhân lực chất lượng cho các địa phương. Chính sách này có nhiều điểm ưu việt hơn ở chính sách cử tuyển. Bởi ngoài tiêu chí chất lượng đầu vào (phải xét tuyển theo điểm thi), việc địa phương đặt hàng đơn vị sẽ phải khảo sát, tính toán, dự báo nhân lực nhóm ngành sư phạm mình thiếu trong giai đoạn trung và dài hạn để cân đối chỉ tiêu cho chính xác, tránh dôi dư, lãng phí.
“Năm 2021-2022, Phân hiệu Trường ĐH Nông lâm tại Ninh Thuận sau sáp nhập tuyển sinh và đào tạo 118 chỉ tiêu bậc cao đẳng Giáo dục mầm non (GDMN), trong đó có 18 chỉ tiêu theo đặt hàng cho tỉnh. Tuyển sinh năm 2022, Phân hiệu Ninh Thuận đề xuất bậc đại học ngành GDMN là 60; cao đẳng GDMN là 80. Các ngành khác 500 chỉ tiêu/10 ngành thuộc nhóm ngành nông lâm ngư, công nghệ kỹ thuật, kinh tế quản trị, tài nguyên. Năm 2021, cũng là năm đầu tiên Phân hiệu Ninh Thuận tuyển sinh ngành Công nghệ kỹ thuật năng lượng tái tạo theo đơn đặt hàng của Tập đoàn Trung Nam”, TS Lý cho biết.
Không để “học xong ngồi chơi, xơi nước!”
Theo TS Hoàng Ngọc Vinh, thành viên Tổ tư vấn của Ủy ban Quốc gia đổi mới giáo dục và đào tạo giai đoạn 2016-2021, việc đặt hàng đào tạo là giải pháp đúng để bảo đảm cung-cầu nguồn nhân lực nói chung và lực lượng giáo viên nói riêng. Nếu đi học theo hợp đồng của địa phương thì địa phương phải có trách nhiệm phân công sắp xếp công việc cho người tốt nghiệp theo cam kết. Việc tuyển người đi học theo diện hợp đồng cần công khai và có giám sát của HĐND, MTTQ các cấp. Quá trình tuyển chọn ở địa phương phải đề phòng trường hợp thân quen gửi gắm, chạy chọt từ lúc vào học đến khi ra trường đi làm.
Dưới góc nhìn của cơ sở đào tạo, Ths Phạm Thái Sơn, Giám đốc Trung tâm Tuyển sinh và truyền thông, Trường đại học Công nghiệp thực phẩm TP Hồ Chí Minh, cho rằng, sau một năm thực hiện mà chưa thu hút được người học (theo báo cáo của Bộ Giáo dục và Đào tạo) là do bài toán này chưa có đáp án chính xác về việc giải quyết việc làm cho người học. Không ít người học nghi ngại chính sách bố trí việc làm có thể thay đổi. Thí dụ, như ngành sư phạm, một số môn học hiện thiếu giáo viên nhưng vài năm nữa sẽ đủ. Khi đó, các em đã ra trường khó bố trí việc làm và nếu bố trí mà các em không nhận cũng khó giải quyết. Do đó, ngay khâu xác định, lựa chọn để cử người học, địa phương cần có thông báo, cam kết và hướng dẫn rõ ràng để đơn vị sử dụng lao động đề xuất và cam kết bằng văn bản với thời hạn đủ dài để người học an tâm.
Ths Hứa Minh Tuấn, nguyên Phó Hiệu trưởng Trường đại học Tài chính Marketing TP Hồ Chí Minh cho rằng, khi thực hiện phải tránh những bất cập trước đây, đó là đào tạo dạng cử tuyển chỉ tập trung vào một số trường, ngành như trường y, ngành sư phạm... Việc cử tuyển trước đây, không ít địa phương làm chưa tốt, gây thiệt hại, lãng phí ngân sách nhà nước. Để hạn chế bất cập trong tuyển sinh đào tạo theo đặt hàng, điều trước tiên là tránh đặt hàng sai đối tượng, chính sách thực thi không hiệu quả. Ngoài ra, các địa phương, bộ, ngành cần xác định và tính toán, dự báo nguồn nhân lực đủ dài để cử người đi học hợp lý, tránh tình trạng thừa mà vẫn thiếu. “Các địa phương nên công khai tất cả điều khoản như đối tượng được tuyển, lương bổng, chế độ ưu tiên khi làm việc và nghĩa vụ người được cử đi học. Khi điều khoản giữa hai bên cam kết rõ ràng thì thực hiện hợp đồng sẽ thuận lợi, tránh rắc rối khó giải quyết về sau”, Ths Phạm Thái Sơn nhấn mạnh.
