Chúng được khởi nguồn từ những quan sát đời thường: Một đứa trẻ khiếm thị loay hoay với vài cuốn sách chữ nổi cũ kỹ, những thân chuối bị bỏ lại sau mùa thu hoạch hay câu hỏi day dứt của người trẻ trước môi trường đang ngày càng ngập trong rác thải và ô nhiễm.
1/ Khi nói về Dự án DotRead E-Braille, nhóm trưởng Bùi Bình Minh, sinh viên Trường đại học Lạc Hồng không bắt đầu bằng công nghệ. Điều cậu nhớ nhất lại là cảm giác lặng người trong lần đầu đến trung tâm nuôi dạy trẻ khiếm thị ở Đồng Nai. Ở đó, Minh thấy những học sinh phải chờ nhau để có thể đọc từng cuốn sách chữ nổi vì số lượng tài liệu quá ít. Có em phải dùng lại những bộ sách đã cũ, sờn mép. Có giáo viên phải đọc thành tiếng để học sinh ghi nhớ bài học thay vì được tự đọc.
Từ những chuyến đi thực tế ấy, nhóm của Minh bắt đầu phát triển DotRead E-Braille, thiết bị sách điện tử chuyển đổi văn bản số sang chữ nổi Braille. Mục tiêu của nhóm là tạo ra một thiết bị gọn nhẹ, giá thành phù hợp điều kiện của số đông gia đình và trường học tại Việt Nam, thay vì các thiết bị nhập khẩu có giá từ vài chục đến hàng trăm triệu đồng.
Điều khiến Minh và cộng sự xúc động nhất là lần đem 15 thiết bị thử nghiệm tới Trung tâm Nuôi dạy Trẻ khuyết tật tỉnh Đồng Nai. Ban đầu, nhiều học sinh còn dè dặt trước thiết bị mới. Nhưng chỉ sau một thời gian ngắn làm quen, các em bắt đầu tự đọc từng đoạn văn, chủ động chuyển trang và dò chữ bằng tay. Khoảnh khắc ấy khiến nhóm nhận ra, thứ họ tạo ra không chỉ là một sản phẩm công nghệ. “Đó giống như một cây cầu để người khiếm thị đi gần hơn tới thế giới tri thức”, Minh nói.
Theo dữ liệu nhóm nghiên cứu thu thập, Việt Nam hiện có khoảng 2 triệu người khiếm thị hoặc suy giảm thị lực, nhưng chỉ khoảng 10% sử dụng thành thạo chữ Braille. Trong khi đó, số lượng sách chữ nổi hiện nay mới đáp ứng chưa tới 1% nhu cầu học tập thực tế. Bởi vậy, DotRead E-Braille không chỉ được đánh giá ở yếu tố công nghệ, mà còn ở giá trị nhân văn và khả năng tạo tác động xã hội lâu dài. Mong ước của nhóm là sản phẩm sẽ sớm hoàn thiện tối ưu, trở thành giải pháp sách điện tử chữ nổi phổ biến trong cộng đồng người khiếm thị.
Nếu Dự án DotRead E-Braille bắt đầu từ nỗi trăn trở về giáo dục bình đẳng, thì BanaFoam lại ra đời từ những thân chuối bị bỏ quên sau mỗi mùa thu hoạch.
Sinh viên Lương Quỳnh Trân và các cộng sự ở Trường đại học Công nghệ Kỹ thuật TP Hồ Chí Minh từng nhiều lần chứng kiến lượng lớn thân chuối bị bỏ ngoài đồng, trong khi thị trường cắm hoa vẫn sử dụng phổ biến loại xốp làm từ nhựa phenol-formaldehyde, vật liệu khó phân hủy và tiềm ẩn nguy cơ phát sinh vi nhựa gây hại môi trường. Câu hỏi nhóm đặt ra là, liệu có thể biến phế phẩm nông nghiệp thành một sản phẩm xanh thay thế xốp truyền thống? Sau nhiều lần thử nghiệm, BanaFoam, xốp sinh học từ thân chuối dần thành hình. Sản phẩm có cấu trúc rỗng xốp, khả năng hút nước, giữ hoa tươi trong thời gian ngắn và đặc biệt có thể phân hủy sinh học hoàn toàn.
Trong phần trình bày tại cuộc thi, Trân nói một chi tiết khiến nhiều người chú ý: “Chúng em không chỉ bán một viên xốp cắm hoa. Chúng em muốn bán thông điệp về một sự kiện không rác thải nhựa”. Đó cũng là lý do BanaFoam xây dựng mô hình tuần hoàn: Thân chuối được tận dụng làm xốp sinh học, phần còn lại có thể dùng làm phân bón.
2/ Điểm đặc biệt của cuộc thi năm nay là nhiều dự án không dừng ở ý tưởng kinh doanh, mà gắn chặt với các vấn đề xã hội và môi trường. Theo bà Đỗ Thị Như Quỳnh, Trưởng ban Phát triển doanh nghiệp Viện Nghiên cứu và Đào tạo doanh nhân APEC, cuộc thi khuyến khích sinh viên mạnh dạn sáng tạo ngay từ giai đoạn hình thành ý tưởng, thay vì buộc phải có sản phẩm hoàn chỉnh hay mô hình doanh thu lớn ngay lập tức. Có lẽ vì thế mà ở sân chơi này, dễ bắt gặp những sinh viên còn rất trẻ nhưng đã nói về công bằng giáo dục, kinh tế tuần hoàn hay trách nhiệm môi trường bằng sự chân thành và trải nghiệm thực tế.
Từ những dự án như DotRead E-Braille hay BanaFoam, có thể thấy một thế hệ sinh viên đang bước vào hành trình khởi nghiệp bằng tâm thế rất khác: Không chỉ tạo ra sản phẩm để bán, mà còn cố gắng giải quyết những vấn đề của cộng đồng bằng tri thức, công nghệ và sự tử tế.
