Với 625 hộ dân chủ yếu sống bằng nghề nông, Sơn Thủy từng là xã có diện tích bình quân ruộng đất nông nghiệp ở nơi đây thấp. 'Bằng cách nào để đưa cây nhãn vào vùng đất bán sơn địa này?', tôi hỏi. Bí thư xã Bùi Văn Nhịp cho biết: Ðó là nhờ công của anh Bùi Văn Lực ở bản Lốc. Vào khoảng năm 2000, sau khi được hội Nông dân xã cho đi tham quan mô hình trồng cây ăn quả ở tỉnh bạn trở về, ông Lực quyết định phá khu vườn tạp để trồng nhãn hương chi. Ðây là giống nhãn muộn có nguồn gốc từ Hưng Yên cho nên chất lượng chẳng thua kém nhãn lồng. Ba năm sau, vườn nhãn cho lứa quả bói đúng như lòng mong đợi của người trồng. Ðến nay, gia đình ông Lực có hơn hai héc-ta nhãn được ươm trồng theo kiểu 'mỗi năm thêm một vài chục cây giống' cho thu hoạch khoảng vài trăm triệu mỗi năm. Với số tiền này ông tiếp tục đầu tư mở rộng vườn nhãn. Mọi chi tiêu cho sinh hoạt gia đình 'trông' vào đàn gà, lợn thả nuôi trong vườn nhãn.
Khi tôi băn khoăn hỏi: Liệu cây nhãn ở Sơn Thủy có rơi vào tình trạng 'được mùa mất giá' như vải thiều, dưa hấu... như ở một số nơi đã từng gặp không?'. Ông Bùi Sơn Chiến, một nông dân triệu phú ở bản Lốc, khẳng định: Từ tám năm nay, sản phẩm nhãn hương chi ở Sơn Thủy vẫn bán chạy. Bởi đây là giống nhãn muộn. Quả to, hạt nhỏ chất lượng không thua kém nhãn lồng cho nên tiêu thụ chủ yếu ở thị trường Hà Nội. Mặt khác các hộ trồng nhãn tự nguyện liên kết ra quy ước chung phải bảo đảm chất lượng để giữ chữ tín với khách hàng, bán thống nhất một giá. Do vậy không có tình trạng 'tranh mua, tranh bán' hoặc bị tư thương ép giá...
Thấy việc trồng nhãn hương chi đem lại hiệu quả kinh tế cao, nhiều người muốn 'đưa' cây nhãn về vườn nhà mình song không có điều kiện. Nắm bắt được nguyện vọng của người dân, từ Ðại hội Ðảng bộ xã Sơn Thủy lần thứ 21, nhiệm kỳ 2005- 2010 xây dựng chỉ tiêu 'mỗi năm trồng hai ha cây nhãn hương chi'. Ðến nay Sơn Thủy có gần 40 ha nhãn cho thu hoạch bình quân từ 50 triệu đồng/ha/năm trở lên; trong đó có khoảng 10 ha nhãn cho thu hoạch ổn định 100 triệu đồng/ha/năm. Mục tiêu đến năm 2015 toàn xã có khoảng 45% diện tích đất nông nghiệp, đồi rừng đạt giá trị từ 50 triệu đồng/ha/năm trở lên đang dần trở thành hiện thực. Ðầu năm nay có thêm 76 hộ dân đăng ký trồng nhãn với diện tích bình quân 1.000 m2/hộ.
Chuẩn bị cho chiến dịch trồng nhãn, lãnh đạo xã phối hợp với trạm khuyến nông, khuyến lâm huyện Kim Bôi mở hai lớp tập huấn xây dựng mô hình trang trại nhỏ cho những hộ dân lần đầu đăng ký trồng nhãn hương chi. Các tổ chức hội Nông dân, Phụ nữ, Cựu chiến binh của xã đứng ra làm tín chấp để các hội viên vay vốn từ hai chi nhánh ngân hàng Chính sách xã hội, Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đầu tư cho cây nhãn. Hướng tới một vùng trồng nhãn ổn định, chính quyền xã đang có chủ trương liên kết với một số công ty thương mại đưa sản phẩm nhãn hương chi vào hệ thống siêu thị ở Hà Nội.
Vườn nhãn mới trồng chưa khép tán được bà con trồng xen rau màu ngắn ngày, cũng đã đủ chi tiêu cho gia đình trong thời kỳ giáp hạt. Tuy nhiên đem lại hiệu quả kinh tế cao là những vườn nhãn từ bốn tuổi trở lên khi được các gia đình kết hợp nuôi thả gà, lợn rừng thuần chủng. Ðó là gia đình ông Bùi Văn Mến ở bản Khoang, có sáu người với hai lao động chính, trồng 1,4 ha nhãn kết hợp với nuôi gà, lợn, thu nhập quân khoảng 400 triệu đồng/năm; hoặc quy mô cao hơn là 'đại gia' Bùi Văn Lực ở bản Lốc, hiện có 11 con nái và hai con đực đều là giống lợn rừng thuần chủng. Hằng năm ông xuất chuồng hơn một tấn thịt lợn hơi và làm dịch vụ phối giống thu gần 300 triệu đồng; chưa kể thu nhập từ hai ha nhãn. Ông Bùi Văn Lực được chọn đi báo cáo điển hình sản xuất, kinh doanh giỏi tại đại hội thi đua ngành Nông nghiệp toàn quốc.
Năm qua, tăng trưởng kinh tế của Sơn Thủy đạt 15%/năm; thu nhập bình quân của người dân đạt hơn 10 triệu đồng/người/năm. Gần 160 hộ dân có thu nhập từ 50 triệu đồng/năm. Cây nhãn không chỉ làm giàu cho mỗi hộ dân mà còn góp phần tích cực vào việc thay đổi diện mạo của xã vùng cao này. Hy vọng, năm nay, người dân Sơn Thủy sẽ có thêm những mùa nhãn ngọt ngào.
