Tại Việt Nam, cây vừng được trồng ở nhiều vùng sinh thái khác nhau với diện tích từ 30.000-33.000 ha/năm, tập trung ở Bắc Trung Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long. Một số vùng trồng tuy thực hiện canh tác rất lâu nhưng sản xuất vẫn mang tính nhỏ lẻ, manh mún, tiêu thụ chủ yếu thông qua thương lái nên đầu ra không ổn định.
Hiện một số hợp tác xã bước đầu tham gia tổ chức sản xuất vừng nhưng đa phần dừng ở khâu hỗ trợ vật tư hoặc thu hoạch, chưa hình thành chuỗi liên kết giá trị.
Theo Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Nghệ An Võ Thị Nhung: “Vừng là cây trồng có thời gian sinh trưởng ngắn, dễ trồng và tiêu thụ. Hiện nay, diện tích trồng vừng hằng năm của tỉnh dao động từ 3.000-4.000ha, sản phẩm được tiêu thụ dạng hạt phục vụ chế biến bánh, thực phẩm và ép dầu”. Tuy nhiên, hiệu quả kinh tế từ sản xuất vừng còn thấp, chưa tạo được vùng trồng chuyên canh gắn với chế biến và tiêu thụ theo chuỗi giá trị. Hơn nữa, giống vừng được trồng chủ yếu là giống của địa phương, có nhiều nhược điểm và năng suất thấp.
Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đồng Tháp Lê Chí Thiện cho biết: “Cây vừng từng giữ vị trí quan trọng trong sản xuất nông nghiệp của địa phương nhưng những năm gần đây diện tích trồng đang suy giảm nghiêm trọng, từ hơn 8.500ha năm 2016 xuống còn gần 500ha năm 2023. Sự sụt giảm này là hệ quả của mức độ cơ giới hóa thấp, chất lượng giống chưa bảo đảm, thiếu chuỗi liên kết bền vững”.
Đầu tư đồng bộ cho chuỗi giá trị vừng sẽ giúp nâng cao năng suất, hướng tới tái tổ chức sản xuất, chế biến và mở rộng thị trường xuất khẩu theo hướng bền vững. Vì vậy, vừa qua Trung tâm Khuyến nông quốc gia (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) tổ chức khởi động dự án hỗ trợ kỹ thuật “Nâng cao năng suất và tăng cường chuỗi giá trị vừng tại Việt Nam” do Chính phủ Hàn Quốc viện trợ không hoàn lại, thực hiện ở hai tỉnh Nghệ An, Đồng Tháp.
Mục tiêu cụ thể của dự án giúp hình thành mô hình trình diễn chế biến vừng được hỗ trợ thiết lập và đưa vào vận hành thử nghiệm với thiết kế phù hợp điều kiện sản xuất quy mô vừa và nhỏ tại địa phương. Mỗi mô hình có quy mô khoảng 1.500m², công suất chế biến từ 4-6 tấn/tuần, bảo đảm khả năng tiếp nhận và xử lý toàn bộ nguyên liệu vùng dự án trong giai đoạn trình diễn. Thông qua mô hình trình diễn giúp nâng cao năng lực kỹ thuật và cải thiện hệ thống giống, góp phần gia tăng giá trị sản phẩm, thúc đẩy liên kết thị trường tiêu thụ; đồng thời, đào tạo, tập huấn hơn 2.000 lượt cán bộ kỹ thuật, cán bộ khuyến nông, doanh nghiệp chế biến vừng, cán bộ hợp tác xã và nông dân.
Dự án sẽ thành lập các tổ hợp tác, hợp tác xã trồng vừng ở hai địa phương và phổ biến giống chất lượng cao, tổ chức sản xuất, chế biến và tiêu thụ nhằm nâng cao thu nhập cho người nông dân. Đối tượng hưởng lợi trực tiếp là các bên tham gia chuỗi giá trị bao gồm nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp, cán bộ khuyến nông, cán bộ nông nghiệp tại 2 tỉnh Nghệ An và Đồng Tháp.
Dự án giúp năng lực của nông dân sản xuất vừng cải thiện thông qua các khóa tập huấn về kỹ thuật canh tác và ứng dụng cơ giới hóa trong sản xuất vừng nguyên liệu. Thông qua hoàn thiện toàn bộ chuỗi giá trị từ cung cấp giống, sản xuất, chế biến đến tiêu thụ, dự án sẽ tạo ra giá trị gia tăng cao hơn, giúp nông dân nâng cao thu nhập so với trước đây.
Giám đốc Trung tâm Khuyến nông quốc gia (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) Lê Quốc Thanh cho biết: Trung tâm cam kết phối hợp nhà tài trợ, các chuyên gia, đơn vị và hai địa phương triển khai dự án minh bạch, hiệu quả, đúng tiến độ, hướng đến mục tiêu tạo ra giá trị thực cho người sản xuất. Hy vọng khi mô hình trình diễn chế biến vừng đầu tiên vận hành sẽ cho ra những sản phẩm tốt mang thương hiệu Việt Nam phục vụ thị trường trong nước và xuất khẩu.
