Các hành lang kinh tế ven biển đang từng bước hình thành cấu trúc không gian phát triển mới của nền kinh tế quốc gia, ngành đóng tàu Việt Nam được định vị thế về năng lực, có thể trở thành “cực tăng trưởng” công nghiệp, đóng góp đáng kể vào mục tiêu tăng trưởng hai con số, giữ vai trò then chốt trong phát triển kinh tế biển và bảo vệ chủ quyền biển đảo của đất nước.
Ngành công nghiệp “xương sống”
Tại Hội thảo “Kinh tế biển Việt Nam trong giai đoạn mới, vai trò doanh nghiệp và công nghiệp đóng tàu” do Hội Khoa học kỹ thuật tàu thủy Việt Nam (VISIA) tổ chức chiều 18/5, các chuyên gia kinh tế-hàng hải đều chung nhận định, trong tiến trình phát triển đất nước, kinh tế biển ngày càng được xác định là một trong những không gian phát triển chiến lược của Việt Nam. Nghị quyết số 36-NQ/TW ngày 22/10/2018 của Ban Chấp hành Trung ương khóa XII về Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đã đặt ra mục tiêu đưa Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh, phát triển thịnh vượng, an ninh và bền vững trên cơ sở phát huy tiềm năng, lợi thế biển.
Giáo sư, Tiến sĩ, Thượng tướng Nguyễn Văn Thành, nguyên Bí thư Thành ủy Hải Phòng, nguyên Thứ trưởng Công an đánh giá, trong bối cảnh hiện nay, cùng yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, kinh tế biển đang từng bước chuyển sang tư duy phát triển theo chuỗi giá trị, logistics, công nghiệp hỗ trợ và công nghệ cao.
Điều này đặt ra yêu cầu phải hình thành năng lực công nghiệp tương ứng để phục vụ phát triển kinh tế biển một cách chủ động và bền vững. Đây cũng là yêu cầu đặt ra trong quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng của Việt Nam theo hướng dựa nhiều hơn vào khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, nâng cao năng lực nội sinh và khả năng tham gia sâu vào chuỗi giá trị khu vực và quốc tế.
“Kinh tế biển không chỉ là vấn đề tăng trưởng kinh tế đơn thuần mà còn gắn với năng lực tự chủ quốc gia, năng lực công nghiệp và khả năng tham gia sâu vào mạng lưới logistics, sản xuất và dịch vụ quốc tế. Vì vậy, phát triển kinh tế biển cần được đặt trong tổng thể chiến lược phát triển quốc gia, gắn với xây dựng các ngành công nghiệp nền tảng và nâng cao năng lực nội sinh của doanh nghiệp, góp phần củng cố năng lực tự chủ, sức chống chịu và vị thế cạnh tranh quốc gia”, ông Nguyễn Văn Thành nêu rõ.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Trọng Lâm, Giám đốc, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia sự thật phân tích, trong xu hướng phát triển toàn cầu, công nghiệp đang trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của các quốc gia biển. Với lợi thế không gian ven biển rộng lớn và vị trí giao thương quốc tế thuận lợi, Việt Nam có điều kiện phát triển nhiều ngành công nghiệp chiến lược như công nghiệp năng lượng biển, công nghiệp đóng tàu, cơ khí biển, công nghiệp logistics, công nghiệp chế biến và công nghiệp công nghệ biển.
Theo ông Nguyễn Tiến Đạt, Phó Tổng Giám đốc Tổng công ty Công nghiệp tàu thủy (SBIC), Ủy viên VISIA, nếu như trước đây, ngành đóng tàu chủ yếu được nhìn nhận ở góc độ sản xuất công nghiệp chuyên ngành, thì nay đã được đặt trong tổng thể chiến lược phát triển quốc gia với vai trò là “xương sống công nghiệp biển”. Một quốc gia có ngành đóng tàu mạnh sẽ góp phần trực tiếp nâng cao năng lực bảo đảm chủ quyền biển đảo, chủ động hơn về vận tải biển, giảm phụ thuộc vào thị trường nước ngoài.
“Tại Kết luận số 18-KL/TW năm 2026 của Hội nghị Trung ương 2, đã tiếp tục khẳng định mạnh mẽ hơn vai trò của ngành đóng tàu khi xác định đây là “công nghiệp nền tảng quốc gia”, cho thấy bước chuyển rất quan trọng về tư duy phát triển kinh tế biển, công nghiệp hóa, tự chủ công nghệ, logistics và an ninh quốc gia lĩnh vực này. Có thể thấy, ngành đóng tàu Việt Nam đang nằm ở giao điểm của ba trục chiến lược: kinh tế-logistics-an ninh quốc gia. Phát triển ngành đóng tàu hoàn toàn có thể trở thành một cực tăng trưởng mới, đóng góp trực tiếp vào mục tiêu đưa Việt Nam đạt tốc độ tăng trưởng kinh tế hai con số trong giai đoạn tới.”, ông Nguyễn Tiến Đạt khẳng định.
“Hệ sinh thái” công nghiệp hàng hải
Nghị quyết số 36-NQ/TW về Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đã nhấn mạnh yêu cầu phát triển đồng bộ các ngành kinh tế biển, trong đó có vận tải biển, cảng biển, dịch vụ logistics, công nghiệp đóng tàu, công nghiệp hỗ trợ hàng hải và khai thác không gian biển hiện đại. Đây là cơ sở chính trị quan trọng để định hình hệ sinh thái công nghiệp hàng hải quốc gia trong dài hạn.
Tuy nhiên, trong nhiều năm gần đây, ngành đóng tàu vẫn tiếp tục phải đối mặt với không ít khó khăn như năng lực tài chính hạn chế, công nghệ chưa đồng bộ, công nghiệp hỗ trợ yếu, thị trường thiếu ổn định và sản xuất còn manh mún. Nhiều cơ sở đóng tàu chưa hình thành được chuỗi sản xuất quy mô lớn, tỷ lệ nội địa hóa thấp, sức cạnh tranh quốc tế còn hạn chế.
Ông Phạm Ngọc Linh, Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA) cho rằng, dù đã nỗ lực tái cơ cấu mạnh mẽ nhưng hiện nay ngành đóng tàu vẫn gặp không ít khó khăn về nguồn vốn, làm chủ công nghệ cao, thu hút nguồn nhân lực cao để đáp ứng xu hướng đóng tàu xanh, tàu thông minh; năng lực cạnh tranh của đội tàu trong nước còn khiêm tốn, thị trường vận tải quốc gia còn phụ thuộc lớn vào hãng tàu nước ngoài.
Nêu một số giải pháp thúc đẩy ngành công nghiệp đóng tàu, đại diện Cục Hàng hải và Đường thủy Việt Nam cho biết, Bộ Xây dựng đã hoàn thiện và trình Chính phủ đề án nâng cao năng lực các doanh nghiệp đóng tàu trong nước, trong đó đã đề xuất nhiều chính sách tài chính, thuế, phí, quy hoạch để phát triển ngành công nghiệp tàu thủy.
“Hiện, Bộ luật Hàng hải và Luật Giao thông đường thủy đang được sửa đổi, trong đó bổ sung một số quy định mới trong Luật như: chính sách ưu đãi về thuế, phí, đầu tư cho doanh nghiệp đóng tàu; thu hút nguồn lực trong và ngoài nước tham gia phát triển công nghiệp tàu thủy; ưu tiên sử dụng sản phẩm công nghiệp tàu thủy sản xuất trong nước”, lãnh đạo Cục Hàng hải và Đường thủy Việt Nam nói thêm.
Các chuyên gia kinh tế-hàng hải đã kiến nghị các cơ quan quản lý nghiên cứu, thúc đẩy một số định hướng chiến lược cốt lõi như xây dựng Chiến lược phát triển đội tàu quốc gia gắn với đơn hàng đóng tàu trong nước; xây dựng Chiến lược phát triển công nghiệp đóng tàu Việt Nam là nền tảng triển khai thực hiện dài hạn. Bên cạnh đó, nhanh chóng quy hoạch và hình thành cụm công nghiệp đóng tàu-logistics-cảng biển tại các khu vực có tiềm năng nổi trội nhằm kéo giảm chi phí logistics; có cơ chế, chính sách đặc thù, vượt trội cho ngành công nghiệp đóng tàu về tài chính, tín dụng, thuế, đất đai, thị trường, khoa học công nghệ, nhân lực,…
Bên cạnh đó, ưu tiên các doanh nghiệp đóng tàu trong nước được thực hiện đơn hàng đóng mới của doanh nghiệp logistics trong nước với các dòng tàu phục vụ trực tiếp nội địa: tàu container feeder; tàu ven biển; tàu sông-biển; tập trung vào phân khúc có lợi thế (tàu vừa và nhỏ, tàu chuyên dụng, tàu xanh) cho xuất khẩu,….
